ma’ruza nutq tovushlarining fonetik oʻzgarishlari
Page preview (3 pages)
Scroll down 👇![6- ma’ruza nutq tovushlarining fonetik oʻzgarishlari. reja: 1.tovush o‘zgarishlarining turlari. 2.kombinator o‘zgarishlar va ularning turlari. 3.pozitsion o‘zgarishlar va ularning turlari. fonemalar bo‘g‘in, so‘z va jumla tarkibida qo‘llanib, bir-biriga ta’sir ko‘rsatadi va buning natijasida xilma-xil o‘zgarishlarga uchraydi. nutq zanjiridagi fonemalarning turlicha o‘zgarishlari fonetik o‘zgarishlar deb ataladi. fonetik o‘zgarishlar fonemalarning o‘zaro ta’siri natijasida yoki fonemalarning so‘z tarkibidagi o‘rniga qarab ro‘y berishi mumkin. shunga ko‘ra ular ikki xil bo‘ladi: 1. kombinator o‘zgarishlar. 2. pozitsion o‘zgarishlar. masalan: ketdi va obod so‘zlaridagi d undoshi t undoshi kabi talaffuz qilinadi. [ketti], [obot]; birinchi holatda jarangli d undoshi jarangsiz t undoshi ta’sirida o‘zgaradi (kombinator o‘zgarish yuz beradi); ikkinchi holatda so‘z oxirida kelgan jarangli d undoshi jarangsizlashadi (demak, pozitsion o‘zgarish yuz beradi). 1. kombinator o‘zgarishlar so‘z tarkibidagi fonemalarning o‘zaro‘ta’siriga ko‘ra o‘zgarishi kombinator o‘zgarishlar deyiladi. bunga assimilyatsiya, dissimilyatsiya, metateza kabi hodisalar kiradi. 1. assimilyatsiya (ingl. assimilation - o‘xshatish degani[footnoteref:1]) hodisasiga ko‘ra so‘z tarkibidagi bir xil toifadagi fonemalardan biri ikkinchisini …](/media/previews/pages/p1_236747.webp "ma’ruza nutq tovushlarining fonetik oʻzgarishlari - Page 1")
![tarkibidagi bir fonemaning boshqasini qisman o‘xshatib olishi to‘liqsiz assimiltatsiya bo‘ladi: ish+ga=ishka, osh+di=oshti, shan+ba=shamba, (yozilishi: ishga, oshdi, shanba). oldin kelgan fonema o‘zidan keyin kelgan fonemani (masalan, bilak+ga=bilakka) yoki aksincha keyin kelgan fonema o‘zidan oldin kelgan fonemani (masalan, non+voy novvoy) o‘ziga aynan yoki qisman o‘xshatishi mumkin. shunga ko‘ra assimilyatsiya yana ikki turga ajratiladi: 1) progressiv assimilyatsiya; 2) regressiv assimilyatsiya. progressiv assimilyatsiyada oldingi fonema o‘zidan keyin fonemani o‘ziga o‘xshatadi: qishloq+ga→qishloqqa, idish+da→idishta, koʻk+ga→koʻkka (yozilishi qishloqqa, idishda, koʻkka). regressiv assimilyatsiyada keyingi fonema o‘zidan oldingi fonemani o‘ziga o‘xshatadi: tanbur→tambur, mazkur→maskur, (yozilishi: tanbur, mazkur). oʻzgargan fonemalar orasidagi masofa jihatidan assimilyatsiya ikkiga boʻlinadi: 1) kontakt assimilyatsiya yonma-yon kelgan undoshlarning oʻzaro oʻxshash boʻlib qolishidir: oq+gan→oqqan; 2) distant assimilyatsiya uzoqda joylashgan fonemalarning oʻzaro ta’sir natijasida oʻzgarishidir: soch→choch. 2. akkomodatsiya (ingl. accommodation – moslashuv degani[footnoteref:2]) hodisasida unli va undosh tovushlarning bir-biriga ta’siri natijasida oʻzaro moslashuvidir. masalan, goʻzal soʻzidagi oʻ orqa qator unlisi g undoshi ta’sirida old qator unliga aylanadi. bunda ikki …](/media/previews/pages/p2_236747.webp "ma’ruza nutq tovushlarining fonetik oʻzgarishlari - Page 2")
![ssiv akkomodatsiyada keyingi tovush oldingisini oʻzgartiradi: bukmoq soʻzidagi k undoshi oʻzidan oldingi orqa qator u unlisini old qator unliga oʻzgartiradi. 3. dissimilyatsiya (ingl. dissimilation - noo‘xshashlik deganidir) hodisasiga ko‘ra ikkita aynan yoki qisman bir xil fonemadan biri o‘zgarib, noo‘xshash fonemaga aylanadi: zarur→zaril, mabodo→nabodo, bebosh→bevosh (yozilishi: zarur, mabodo, bebosh). dissimilyatsiya ham oʻzgarishning yoʻnalishiga qarab ikki xil boʻladi: a) progressiv dissimilyatsiyada keyingi tovush oʻzgarishga uchraydi: birorta → bironta; b) regressiv dissimilyatsiyada oldingi tovush oʻzgarishga uchraydi: toʻqson → toʻxson. 4. metateza (ingl. metathesis – oʻrin almashish deganidir[footnoteref:3]) hodisasiga ko‘ra so‘z tarkibidagi tovushlar o‘rin almashadi: daryo→dayro, ahvol→avhol, tuproq→turpoq, yomg‘ir→yong‘ir (yozilishi: daryo, ahvol, tuproq, yomg‘ir) [3: anglo-russkiy slovar. sostavitel v.k.myuller. moskva, 1971, str. 477.] 2.pozitsion o‘zgarishlar so‘z tarkibidagi tovushlarning o‘rniga ko‘ra o‘zgarishi pozitsion o‘zgarishlar deyiladi. bunga quyidagi hodisalar kiradi: 1. aferezis – keyingi soʻz boshidagi unlinking tushirilishi: ne uchun→nechun. 2. apokopa – so‘z oxiridagi tovushning tushirib qoldirilishi: do‘st →do‘s, farzand →farzan, toshkent →toshken, samarqand →samarqan. …](/media/previews/pages/p3_236747.webp "ma’ruza nutq tovushlarining fonetik oʻzgarishlari - Page 3")
About "ma’ruza nutq tovushlarining fonetik oʻzgarishlari"
6- ma’ruza nutq tovushlarining fonetik oʻzgarishlari. reja: 1.tovush o‘zgarishlarining turlari. 2.kombinator o‘zgarishlar va ularning turlari. 3.pozitsion o‘zgarishlar va ularning turlari. fonemalar bo‘g‘in, so‘z va jumla tarkibida qo‘llanib, bir-biriga ta’sir ko‘rsatadi va buning natijasida xilma-xil o‘zgarishlarga uchraydi. nutq zanjiridagi fonemalarning turlicha o‘zgarishlari fonetik o‘zgarishlar deb ataladi. fonetik o‘zgarishlar fonemalarning o‘zaro ta’siri natijasida yoki fonemalarning so‘z tarkibidagi o‘rniga qarab ro‘y berishi mumkin. shunga ko‘ra ular ikki xil bo‘ladi: 1. kombinator o‘zgarishlar. 2. pozitsion o‘zgarishlar. masalan: ketdi va obod so‘zlaridagi d undoshi t undoshi kabi talaffuz qilinadi. [ketti], [obot]; birinchi holatda jarangli d undoshi jarangsiz t undoshi ta’sirid...
This file contains 4 pages in DOCX format (19.0 KB). To download "ma’ruza nutq tovushlarining fonetik oʻzgarishlari", click the Telegram button on the left.
PPTX
PPT
DOCX
DOC
DOC
DOC
DOC
DOCX
DOCX
DOC
PPTX
DOC