bilish nazariyasi

DOC 10 pages 85.0 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 85.0 KB

File type DOC

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

bilish nazariyasi reja: 1. bilish nazariyasi falsafiy fan sifatida. 2. bilishda sub’ekt va ob’ektning o‘zaro aloqasi. 3. bilish faoliyat turi sifatida. 4. bilishdagi qarama-qarshiliklar. bilish nazariyasi falsafiy fan sifatida. bilish nazariyasi borliq va bilish rivojlanishining umumiy qonunlari haqidagi ta’limot u mantiq (uning har xil ko‘rinishlari) va metodologiya bilan uzviy bog‘liq. bilishning sub’ekti, «o‘zagi» inson bo‘lganligi tufayli, u falsafiy antropologiya, axloq, shuningdek madaniyatshunoslik, sotsiologiya va inson haqidagi boshqa fanlarning ma’lumotlaridan keng foydalanadi. biluvchi sub’ekt shaxsini o‘rganishda bilish nazariyasi psixologiya, fiziologiya, neyro-fiziologiya, tibbiyot ma’lumotlariga tayanadi. matematika, kibernetika, tabiiy va ijtimoiy fanlar, tarix, fan falsafasi va boshqa fanlar umumiy xulosalar chiqarish uchun ko‘p va rang-barang material beradi. bilish nazariyasiga tayanish birinchidan, bilish jarayoni doim ma’lum ijtimoiy-madaniy kontekstda yuz berishi, ikkinchidan, bugungi kunda gnoseologiyaning ijtimoiylashuvi omili kuchayib borayotganligi uchun zarur. gnoseologiya o‘z muammolarini o‘rganish, o‘z konseptual mazmunini yaratishda yuqorida zikr etilgan manbalarga tayanishi lozim. biroq bunda ularning birortasini ham kamsitish yoki mutlaqlashtirish yaramaydi. masalan, …

2 / 10

a yuz bermoqda va, xususan, «postnoklassik» fan ma’lumotlariga tayanish ilan belgilanadi. bu bosqichga tadqiqot ob’ektlarining o‘zgarishi, sinergetika g‘oyalari va metodlarining keng tarqalishi, metodologik plyuralizm, bilish ob’ekti va sub’ekti o‘rtasidagi tafovutning bartaraf etilishi, ob’ektiv dunyo va inson dunyosining birikishi, barcha fanlarga vaqtning tatbiq etilishi va h.klar xos. gnoseologiya predmetini o‘rganishda tayanadigan metodlarga avvalo falsafiy metodlar, chunonchi: dialektika, fenomenologiya, germenevtika shuningdek umumiy ilmiy metodologiya – tizimli, tarkibiy-funksional va boshqa yondashuvlar; umumiy mantiqiy metodlar: analiz, sintez, ideallashtirish, induksiya, deduksiya, analogiya; ayrim fanlarga xos bo‘lgan va bilish nazariyasida uning xususiyatini hisobga olgan holda foydalanish mumkin bo‘lgan empirik va nazariy vositalar va usullari kabilar kiradi. yuqorida zikr etilgan metodlar gnoseologik tadqiqotlarda alohida-alohida emas, balki o‘zaro birlik va mushtaraklikda qo‘llanilishi lozim. hozirgi vaqtda bilish nazariyasi predmetining kengayishi bilan birga uning metodologiyasi tarkibi yangilanib va boyib bormoqda: gnoseologik tahlil va dalillash ijtimoiy fanlarning bilish va ong haqidagi natijalari va metodlari, ijtimoiy fanlarni muayyan tarzda qayta tushunishni o‘z …

3 / 10

ari, anglab yetilayotgan ob’ektga sub’ektivlikning ta’siri yo‘llari va xususiyati masalalari tobora ko‘proq qiziqtira boshlagan hozirgi kunda ham bu muammo o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. sub’ekt – bu bilish faolligining manbai. sub’ekt deganda odatda individ tushuniladi. biroq bu uncha to‘g‘ri emas. sub’ekt – bu, albatta, avvalo bilish qobiliyatiga ega bo‘lgan individ. sub’ekt – bu mikroguruh, ijtimoiy guruh sinf, jamiyat hamdir. tafakkur jarayoni amalga oshadigan bosh miya po‘stlog‘ida tafakkur muayyan insonning harakatlari, uning kechinmalari, his-tuyg‘ulariga qaratilishi mumkin: bu holda ong o‘zining alohida jihati – o‘zlikni anglash sifatida amal qiladi, tafakkur (individ doirasida) nimaga qaratilgan bo‘lsa, shu ob’ekt bo‘ladi. sub’ekt negizi butun ijtimoiy yaxlitlikni tashkil etuvchi murakkab ierarxiyadan iborat. pirovard natijada bilim va donishmandlikning oliy yaratuvchisi – butun insoniyat. uning tarixiy rivojlanishida uncha yirik bo‘lmagan birliklar ajratiladi, bu birliklar sifatida ayrim xalqlar amal qiladi. har bir xalq o‘z madaniyatida qayd etiladigan me’yorlar, g‘oyalar va qadriyatlarni yaratib, asrdan asrga bilish faoliyatining alohida sub’ekti sifatida o‘tib …

4 / 10

aqlsizlik, qobiliyat yoki qobiliyatsizlik darajasiga ega bo‘lgan, irodali yoki irodasi bo‘sh tirik shaxs. biroq ko‘pincha bilish sub’ekti deganda intellektual faollikning qandaydir shaxssiz mantiqiy bo‘lagi tushuniladi. sub’ektning bilish faoliyati faqat muayyan tarixiy kontekstda aniq tushunchalarda namoyon bo‘lishi mumkin. ilmiy bilish nafaqat sub’ektning ob’ektga nisbatan, balki o‘ziga, o‘z faoliyatiga nisbatan ham ongli munosabatini, ya’ni tadqiqotchilik faoliyati shartlari, usullari, me’yorlari va metodlarini bilishi, an’analarni hisobga olishi va hokazolarni nazarda tutadi. borliqning muayyan parchasi izlanayotgan tafakkur diqqat markazidan o‘rin olgach, bilish ob’ektini tashkil etadi, sub’ekt bilan «sub’ekt – ob’ekt» munosabatlariga kirishib, ma’lum ma’noda sub’ektning «mulki»ga aylanadi. binobarin, sub’ektning ongiga bog‘liq bo‘lmagan o‘zicha borliq va sub’ekt bilan yuqorida zikr etilgan munosabatga kirishgan borliq mavjud. u go‘yo sub’ektni o‘zini bilishga da’vat etadi. bir so‘z bilan aytganda, sub’ekt bilan munosabatga kirishgan ob’ekt oddiy borliq emas, balki u yoki bu darajada anglab yetilgan, ya’ni ong – o‘zining bilishga intilishida ijtimoiy belgilangan ong daliliga aylangan borliqdir, shu ma’noda bilish …

5 / 10

bo‘lgan holda, nafaqat antik davrda, balki j.b.lamark va ch.darvin uchun ham ilmiy tafakkur ob’ekti bo‘lmagan. olimlar bu ko‘zga ko‘rinmas biologik borliqni ma’lum vaqtgacha o‘z bilish faoliyatining ob’ekti sifatida aniqlay olmaganlar. bunga nisbatan yaqinda, dunyoning umumiy ilmiy manzarasida jiddiy o‘zgarishlar yuz berganidan so‘ng muvaffaq bo‘lindi. yoki, aytaylik, ilmiy tafakkur, texnika yutuqlari va ijtimoiy shart-sharoitlar atigi bir necha o‘n yilliklar muqaddam kosmosning olis kengliklarini tadqiqot ob’ektiga aylantirish imkonini berdi. hozirgi zamon gnoseologiyasida bilish ob’ekti va predmetini farqlash odat tusini olgan. bilish ob’ekti deganda borliqning o‘rganilayotgan amalda mavjud bo‘laklari tushuniladi. bilish predmeti – bu izlanayotgan fikrning diqqat markazidan o‘rin olgan muayyan jihatlar. masalan, inson juda ko‘p fanlar – biologiya, tibbiyot, psixologiya, sotsiologiya, falsafa va hokazolarning tadqiqot ob’ekti hisoblanadi. biroq ularning har biri insonni o‘rganishga o‘z nuqtai nazaridan yondashadi: masalan, psixologiya insonning ruhiyati, ichki olami, xulq-atvorini, tibbiyot – insonning kasalliklari va ularni davolash usullarini o‘rganadi va h.k. binobarin, tadqiqot predmetiga tadqiqotchining muhim mo‘ljali kiradi, …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "bilish nazariyasi"

bilish nazariyasi reja: 1. bilish nazariyasi falsafiy fan sifatida. 2. bilishda sub’ekt va ob’ektning o‘zaro aloqasi. 3. bilish faoliyat turi sifatida. 4. bilishdagi qarama-qarshiliklar. bilish nazariyasi falsafiy fan sifatida. bilish nazariyasi borliq va bilish rivojlanishining umumiy qonunlari haqidagi ta’limot u mantiq (uning har xil ko‘rinishlari) va metodologiya bilan uzviy bog‘liq. bilishning sub’ekti, «o‘zagi» inson bo‘lganligi tufayli, u falsafiy antropologiya, axloq, shuningdek madaniyatshunoslik, sotsiologiya va inson haqidagi boshqa fanlarning ma’lumotlaridan keng foydalanadi. biluvchi sub’ekt shaxsini o‘rganishda bilish nazariyasi psixologiya, fiziologiya, neyro-fiziologiya, tibbiyot ma’lumotlariga tayanadi. matematika, kibernetika, tabiiy va ijtimoiy fanlar, tarix, fan falsafa...

This file contains 10 pages in DOC format (85.0 KB). To download "bilish nazariyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: bilish nazariyasi DOC 10 pages Free download Telegram