so'zturukumlari

PPTX 18 pages 100.1 KB Free download

18 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 100.1 KB

File type PPTX

Pages 18

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 18

so’z turukumlari so’z turukumlari reja: strukturalizm muammosi. so‘z turkumlari muammosi. tillarda so‘z turkumlari. inson ko‘rgan, eshitgan va his qilgan narsalarini turlarga, guruhlarga ajratadi. turlarga va guruhlarga ajratish doimo qiyoslash orqali amalga oshiriladi. qiyoslash inson tabiatiga xos narsa. masalan, olmani katta-kichikligi, rangi, hidi va hokazolariga qarab turlarga, navlarga bo‘lamiz . sayyoralarning quyoshga yoki yerga nisbatan joylashishi, katta-kichikligi, harorati, atmosferasi va tarkibiga qarab guruhlarga ajratamiz. yuqoridagi olma va sayyoralar misolidan ko‘rinib turibdiki, narsa va hodisalarni turkumlarga ajratish uchun ma’lum o‘lchov, shart, mezonlar bo‘lishi kerak. so‘zlarni turkumlarga ajratuvchi mezonlar, belgilar to‘g‘risida ko‘p bosh qotirilgan. bu muammoning yechilish tarixi hozirgi kunda uch asosiy bosqich: 1 strukturalizmgacha bo‘lgan davr 2 strukturalizm davri 3 strukturalizmdan keyingi tilshunoslik tarixida strukturalizm oqimi paydo bo‘lguncha, ya’ni o‘tgan asrning 30-yillarigacha bo‘lgan davrda so‘zlarni turkumlarga ajratishda asosan uch o‘lchov so'zlarning leksik-grammatik ma’nosidan, so‘zlarning morfologik belgilari, ya’ni so‘zning grammatik shaklidan, so'zlarning gapdagi sintaktik vazifasidan foydalanilgan. hozirgi kun grammatikalarida so‘zlarni turkumlarga ajratishda asosan …

2 / 18

yvon turini anglatadi. so‘zlarning leksik-grammatik ma’nosi deganda ularning anglatadigan konkret ma’nolari emas, balki shu so‘zlarga xos bo‘lgan umumiy ma’no, bu guruh so‘zlar uchun umumiy bo‘lgan, narsa yoki hodisa ma’nosi nazarda tutiladi chekmoq, o‘qimoq, yozmoq, turmoq, ko‘rmoq, buzmoq so‘zlarining aniq, konkret ma’nolari har xil, ba’zilarining aniq ma’nolari bir-biriga qarama-qarshi va zid, lekin ularning hammasiga xos bo‘lgan ma’no - ish-harakatdir. ana shu xususiyatlariga ko‘ra bu turkumdagi so'zlar fe’l deb nom olgan so‘z turkumiga kiradi. so‘zning grammatik yoki morfologik xususiyati deganda, u yoki bu so‘zga xos bo‘lgan grammatik kategoriyalar, shakl yasovchi, so‘z o‘zgartuvchi affiksal morflar tushuniladi. masalan, qizil, katta, ishlamoq, yotmoq, uy, daraxt so‘zlarining morfologik xususiyatlarini aniqlash lozim bo‘isa, avval bu so‘zlar bilan ishlatiladigan shakl yasovchi va so‘z o'zgartuvchi qo‘shimchalarni aniqlash lozim bo‘ladi. birinchi va ikkinchi so‘z -roq morfmi olishi mumkin, lekin keyingi so‘zlar bu morfni olmaydi. uchinchi va to‘rtinchi so‘zlar -di, -(i) b, -gan morflarini olishi mumkin, birinchi, ikkinchi, beshinchi, oltinchi so‘zlar …

3 / 18

mas. ingliz tilida ot o‘zbek tilidagi singari hamma vazifalarda ishlatilavermaydi. sifat esa ingliz tilida faqat aniqlovchi va qo‘shma ot kesimning ot qismi vazifalarida ishlatilishi mumkin. so'z yasovchi morflar deganda, u yoki bu so‘z turkumiga xos bo'lgan so'z yasovchi qo‘shimchalar nazarda tutiladi. har bir so‘z turkumining o‘ziga xos so‘z yasovchi morflari bor. biz -li morfini olgan so‘zni uchratsak, ikkilanmasdan uni sifat deymiz, -zor, -kor, -chi qo‘shimchalarini olgan so‘zni ko‘rsak, uni ikkilanmasdan ot deymiz va hokazo. har bir tildagi so‘z turkumlarining ana shularga o‘xshagan so‘z yasovchi morflari bor. masalan, ingliz tilida -ize, yoki -fy morflari faqat fe’lga -ment, -dom, -ship otga; -ous, -ful, -less sifatga xos va hokazo. xx asrning ikkinchi choragida tilshunoslik tarixida keskin burilish ro‘y berdi. taxminan bir vaqtning o‘zida yer kurrasining uch mamlakatida «strukturalizm» nomini olgan oqimlar paydo bo‘ldi: amerika deskreptiv maktabi, praga funksional maktabi hamda daniya glossematika maktabi. ilmu fan tarixidan shu narsa ma’lumki, birorta yangi narsa, fikr, …

4 / 18

g bunday ma’nolarini ajratib bo'lmaydi. 3. yordamchi so‘z turkumlari asosan struktural, ya’ni grammatik ma’no ifodalaydi va asosiy so‘z turkumlari tomonidan bajariladigan vazifalarni o‘tashga xizmat qiladi. tillardagi so‘z turkumlarining soni haqida olimlar o‘rtasida turli fikrlar mavjud. masalan, hozirgi zamon rus tilida o‘nta, o‘n ikkita, hatto o‘n beshta so‘z turkumi bor, degan fikrlar o‘rtaga tashlangan. agar ana shu rus tilidagi ruchka so‘zini ikkilanmasdan ot desak, unda quyidagi jihatlar ko‘zga tashlanadi: a) ma’no nuqtai nazaridan u narsani anglatadi; b) grammatik shakl nuqtai nazaridan birlik va ko'plik ko‘rsatkichiga ega, kelishiklar bilan turlanadi, jins ko‘rsatkichi bor; d) ma’lum sintaktik vazifalarni bajaradi; e) sifat, fe’l va boshqa so'z turkumlari bilan aloqaga kirishadi hozirgi zamon ingliz tilidagi so‘z turkumlarining soni turli olimlar tomonidan turlicha talqin qilinadi. ayrim olimlar hozirda amalda bo‘lgan 10 ta so‘z turkumiga (ot, sifat, son, olmosh, fe’l, ravish, predlog, bog‘lovchi, artikl va yuklamalar), yana to‘rtta qo‘shib (modal so‘zlar, holat kategoriyasi so‘zlari, undovlar, javob so‘zlar) …

5 / 18

) negiz yasovchi morflarga ega emas, ulardan yangi so‘zlar odatda yasalmaydi; 4) gapda mustaqil gap bo'lagi sifatida uchramaydi; 5) son jihatdan chegaralangan yopiq tizimni tashkil etadi, yordamchi so‘z turkumlariga kiruvchi so‘zlarni sanab chiqish mumkin; 6) ular son jihatdan kam bo'lishiga qaramay ishlatilish darajasi jihatdan nutqda boshqa mustaqil so‘z turkumlaridan ancha yuqori turadi. uchinchi guruh so‘z turkumlariga undov va taqlidiy so‘zlar kiradi. ular odamning ichki kechinmasi, his-tuyg‘ularini shodlik, alam, istaklarini bevosita atamasa ham, ularni ifodalaydi. undov so‘zlar odatda gap bo‘lagi vazifasida ishlatilmaydi. taqlidiy so‘zlar sharpa-tovushlarni ifodalaydigan so‘zlardir. ularning undovlardan farqi - gapda takrorlanib ishlatilishi hamda gap bo‘lagi vazifasini o‘tay olishlaridir. qiyoslang: bobom uzoq o‘tirgandan so‘ng: «ux» deb xo‘rsinadi, hassasini do'qillatib, asta qadam bilan ko'chaga jo'naydi (oybek). oh - oh - oh! otangizga rahmat. (a.qahhor). uzoqlardan qizlarning qah-qah urgan ovozi eshitilib turardi. ular hang-mang bo'lganicha, o‘tirib qolishdi (gazetadan). image2.emf image1.jpg ot, sifat, son, olmosh, fe’l, ravish mustaqil so‘z turkumiga kiritiladi. ular borliqdagi …

Want to read more?

Download all 18 pages for free via Telegram.

Download full file

About "so'zturukumlari"

so’z turukumlari so’z turukumlari reja: strukturalizm muammosi. so‘z turkumlari muammosi. tillarda so‘z turkumlari. inson ko‘rgan, eshitgan va his qilgan narsalarini turlarga, guruhlarga ajratadi. turlarga va guruhlarga ajratish doimo qiyoslash orqali amalga oshiriladi. qiyoslash inson tabiatiga xos narsa. masalan, olmani katta-kichikligi, rangi, hidi va hokazolariga qarab turlarga, navlarga bo‘lamiz . sayyoralarning quyoshga yoki yerga nisbatan joylashishi, katta-kichikligi, harorati, atmosferasi va tarkibiga qarab guruhlarga ajratamiz. yuqoridagi olma va sayyoralar misolidan ko‘rinib turibdiki, narsa va hodisalarni turkumlarga ajratish uchun ma’lum o‘lchov, shart, mezonlar bo‘lishi kerak. so‘zlarni turkumlarga ajratuvchi mezonlar, belgilar to‘g‘risida ko‘p bosh qotirilgan. bu muammoning ...

This file contains 18 pages in PPTX format (100.1 KB). To download "so'zturukumlari", click the Telegram button on the left.

Tags: so'zturukumlari PPTX 18 pages Free download Telegram