o`zbek tili leksikasining boyish manbalari

PPTX 28 стр. 3,1 МБ Бесплатная загрузка

28 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 3,1 МБ

Тип файла PPTX

Страницы 28

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 28

powerpoint 演示文稿 mavzu: oʻzbek tilining ijtimoiy funksiyalarining kengayishi: jamiyatdagi oʻzgarishlar va til rivoji. 01 reja o`zbek tili leksikasining boyish manbalari 02 o’zbek tilining leksik qatlamlari 03 alisher navoiyning o’zbek adabiy tili taraqqiyotiga qo’shgan hissasi ma’lumki, o`zbek xalqi tarixiy davrlar mobaynida boshqa xalqlar bilan iqtisodiy, siyosiy, madaniy aloqada bo`lib kelgan. bu aloqalar o`zaro aloqada bo`lgan xalqning tiliga ma’lum darajada o`z ta’sirini o`tkazadi. o`zaro ta’sir natijasida tilning barcha bo`limlarida: fonetika, leksika, grammatika kabilarda o`zgarishlar yuz beradi. tildagi o`zgarish va rivojlanish tilning leksikasida kuchli bo`ladi. o`zbek tili lug`at tarkibi tashqi manba asosida ham boyib bormoqda. dunyoda ichki imkoniyati asosidagina rivojlanadigan til yo`q. faqat ma’lum zarurat tufayli yangi tushunchani tilimizning ichki imkoniyati asosida ifodalab bo`lmagandagina tashqi manbaga murojaat qilish foydali. mahmud koshg`ariy, alisher navoiy ham shunga da’vat qilgan. o`zbek tili leksikasining boyish manbalari o`zbek tilining leksikasi fan-texnika, san’at, ishlab chiqarishning taraqqiyoti bilan bog`liq holda boyib boradi. tilning lug`at tarkibi 2 manba asosida boyiydi. 1. …

2 / 28

da tilning leksik tarkibini so`z yasashdan ko`ra boshqa tillardan so`z o`zlashtirish hisobiga boyishi yetakchilik qilmoqda. boshqa tillardan so`zlar ikki usul bilan o`zlashtiriladi: 1)so`zni aynan olish yo`li bilan; 2) kalkalab olish yo`li bilan. so`zni aynan olish yo`li bilan tojik, arab tillaridan, shuningdek, rus tillaridan, rus tili orqali boshqa evropa tillaridan ko`proq o`zlashtirilgan. masalan, sinch, devor, yana, rubob, kitob, maktab, daraxt, mutolaa, muomala, traktor, sport kabi. kalkalab o`zlashtirishda so`z aynan olinmaydi, balki so`zning ma’nosi o`zlashtiriladi. ikkinchi tildagi so`zning ma’nosi shu so`zning morfemik tarkibidan qismma qism nusxa ko`chirish orqali ifoda etiladi. hozirgi o`zbek tili leksikasi tarixiy jihatdan ikki qatlamga ajratiladi: 1. o`z qatlam. 2. o`zlashgan qatlam. 01 umumturkiy so`zlar. ko`pchilik turkum xalqlar tilida qo`llanadigan, barcha turkiy tillar uchun umumiy bo`lgan so`zlar umumturkiy so`zlar deyiladi. bu so`zlar turkiy qabilalarning goh qo`shilishi, goh ajralishi natijasida yuzaga kelgan, hozirda turkiy xalqlar deb nomlanadigan kishilar tiliga mansub so`zlardir. oltoy tillar oilasining turkiy guruhida (turkumida) 24 ta til: …

3 / 28

otsional (baynalminal) so`zlar deb yuritiladi. o`zbek tiliga o`zlashgan internotsional so`zlar tarixiy jihatdan quyidagi tillarga mansub: 1. rus tiliga: sudya, samolyot, stol, stul, tok, ruchka kabi. 2. lotin tiliga: reviziya, nota, metall, refleks, rezina, general, kapital, kanal, plan, direktor, radio kabi. 3. grek tiliga: grammatika, pedagog, talant, tezis, kafedra, poeziya, poema, metr, neft, taktika, parallel kabi. 4. nemis tiliga: raketa, kran, shaxta, rolik, politsiya kabi. 5. ingliz tiliga: chempion, futbol, dollar kabi. 6. frantsuz tiliga: roman, palto, serjant, ministr, bank kabi. 03 o`zbek tili leksikasining ishlatilish doirasi o`zbek tili leksikasi shu tilda gaplashuvchi kishilar tomonidan bir xilda qo`llanmaydi. ayrim so`z keng jamoatchilik tilida qo`llansa, ba’zilari esa ma’lum territoriyada yashovchi yoki ma’lum kasb-hunar bilan shug`ullanuvchi kishilar nutqida ishlatiladi. shunga ko`ra o`zbek tilidagi so`zlar ikki guruhga ajratiladi: 1. ishlatilish doirasi chegaralanmagan leksika. 2. ishlatilish doirasi chegaralangan leksika. 04 o`zbek tili lug`at tarkibining asosiy qismini ishlatilish doirasi chegaralanmagan leksika tashkil etadi. o`zbek tilida gaplashuvchi …

4 / 28

t, hikoya so`zlari; tojik tilidan o`zlashgan go`sht, non, sozanda, suhbat, sabzavot, ombur kabi so`zlar; rus tili va rus tili orqali boshqa tillardan kirgan traktor, kino, teatr, tsirk, kartoshka, fabrika, zavod kabi so`zlar umumxalq tilida qo`llanadi.. 05 ishlatilish doirasi chegaralangan leksika. tildagi so`zlarning umumxalq tomonidan ishlatilmaydigan qismi ishlatilish doirasi chegaralangan leksika deyiladi. bunday so`zlarning ishlatilishi ma’lum sabablarga ko`ra chegaralangan bo`ladi. ishlatilish darajasi chegaralangan leksikaga dialektal so`zlar, atamalar, jargon va argolar kiradi. 06 dialektal leksika ishlatilish territoriyaga ko`ra chegaralangan so`zlar bo`lib, ular adabiy tilga kirmaydi. ma’lum bir xududdagi kishilar nutqida qo`llanib, ulargagina tushunarli bo`lgan so`zlar sheva so`zlari deyiladi. sheva so`zlari yig`indisi dialektizm deb yuritiladi. dialektizm – grekcha so`z bo`lib, dialektos – «tilning mahalliy ko`rinishi» demakdir. shuning uchun dialektizm umumtilning mahalliy ko`rinishi bo`lgan dialektlarga xosdir. misollar: qorinja (chumoli), g`o`z (yong`oq), karvich (g`isht) – xorazm; norbon (narvon), bodrak (varrak), poku (ustara) – buxoro; mishiq (mushuk) - farg`ona; inak (sigir), mo`rcha (chumoli), pishak (mushuk) - …

5 / 28

, duradgorlik, terimchilik, ovchilik, chorvachilik, kosibchilik va hokazolar shular sirasiga kiradi. turli kasb-hunarga doir so`zlar kasb-hunar leksikasi deyiladi. hozirgi o`zbek tili leksik tarkibida kasb-hunarga doir so`zlarga boy. masalan: kulolchilikda dog`chil (xum yasashda ishlatiladigan asbob), aspak yoki ob yog`och, bandak, bog`ich (idish chetini tekislash uchun ishlatiladigan latta, charm yoki kigiz parchasi) kabi so`zlar, suvoqchilik sohasida bozi (tokcha yoki), andava (asbob), loykash (kishi), mola gazcho`p (asbob) kabi maxsus so`zlar bor. ular shu hunar egalari tilida qo`llanadi va ular uchun tushunarlidir. atamalar. fan-texnika, xalq xo`jaligi, qishloq xo`jaligiga doir ilmiy tushunchalarni aniq ifodalaydigan so`zlar atamalar deyiladi. fan-texnika va ishlab chiqarish sohasida qo`llanadigan terminlarning jami terminologiya (terminologik leksika) deb yuritiladi. masalan: fonetika, leksika, morfologiya, morfemika, sintaksis – tilshunoslikka oid; kvadrat, ildiz, teorema – matematikaga doir; sifatlash, o`xshatish, jonlantirish – adabiyotshunoslikka doir atamalardir. hozirgi kunda dunyoda fanning 500 dan ortiq tarmoqlari bor, ular har tomonlama taraqqiy etmoqda. bu tilda atamalarning boyib borishiga olib keladi. atamalar ilmiy …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 28 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "o`zbek tili leksikasining boyish manbalari"

powerpoint 演示文稿 mavzu: oʻzbek tilining ijtimoiy funksiyalarining kengayishi: jamiyatdagi oʻzgarishlar va til rivoji. 01 reja o`zbek tili leksikasining boyish manbalari 02 o’zbek tilining leksik qatlamlari 03 alisher navoiyning o’zbek adabiy tili taraqqiyotiga qo’shgan hissasi ma’lumki, o`zbek xalqi tarixiy davrlar mobaynida boshqa xalqlar bilan iqtisodiy, siyosiy, madaniy aloqada bo`lib kelgan. bu aloqalar o`zaro aloqada bo`lgan xalqning tiliga ma’lum darajada o`z ta’sirini o`tkazadi. o`zaro ta’sir natijasida tilning barcha bo`limlarida: fonetika, leksika, grammatika kabilarda o`zgarishlar yuz beradi. tildagi o`zgarish va rivojlanish tilning leksikasida kuchli bo`ladi. o`zbek tili lug`at tarkibi tashqi manba asosida ham boyib bormoqda. dunyoda ichki imkoniyati asosidagina rivojlanadigan ti...

Этот файл содержит 28 стр. в формате PPTX (3,1 МБ). Чтобы скачать "o`zbek tili leksikasining boyish manbalari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: o`zbek tili leksikasining boyis… PPTX 28 стр. Бесплатная загрузка Telegram