o‘zbek tili leksikasining boyish manbalari

DOCX 16 pages 40,2 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklash

Hajmi 40,2 KB

Fayl turi DOCX

Pages 16

Updated Dek 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

mavzu: o‘zbek tili leksikasining boyish manbalari. tarixga xos o‘z va o‘zlashgan so‘zlar tasnifi reja: 1. o‘zbek tili leksikasining boyish manbalari 2. tarixga xos o‘z va o‘zlashgan so‘zlar o‘zbek tilining leksikasi fan-texnika, san’at, ishlab chiqarishning taraqqiyoti bilan bog‘liq holda boyib boradi. tilning lug‘at tarkibi 2 manba asosida boyiydi. 1. o‘zbek tilining ichki imkoniyatlari asosida (ichki manba). bunda so‘z yasash orqali yangi so‘zlar hosil qilinadi: sirifdosh. limonzor. vazirlik. ijarachi, tinchliksevar. mdh, bmt kabi. ichki imkoniyatga shevalaruan adabiy tilga so'z olish ham kiradi: aya. bolish. uvildiriq (ikra) kabi. 2. boshqa tillardan so'z olish (tashqa manba). 0‘zbek tiliga boshqa tillardan so‘z o‘zlashtirish turli davrlarda turlicha bomgan. eng qadimda fors-tojik tillaridan, keyinroq arab tilidan, undan ham keyinroq rus tilidan va rus tili orqali yevropa tillaridan so‘z o'zlashtirish faollashgan. 0‘zlashgan so‘zlar ham o‘zbek tili leksikasida anchagina miqdomi tashkil etadi. keyingi yillarda tilning leksik tarkibini so‘z yasashdan ko‘ra boshqa tillardan so‘z o'zlashtirish hisobiga boyishi yyetakchilik qilmoqda. boshqa …

2 / 16

qlanib, bir qismi o‘z til orqali beriladi. traktorist - traktorchi, tabelshik - tabelchi kabi. 0‘zga til so‘zidagi ma’no o‘z tildagi so'z bilan berilsa, bu semantik kalka deb ham yuritiladi. masalan, bo'g'in so'zining ruscha «pokoleniye» ma’nosi. o`zbek tili leksikasi bir qancha manba asosida boyib, rivojlanib boradi. uni, eng avvalo, ikki katta guruhga ajratish mumkin: 1) ichki imkoniyat; 2) tashqi imkoniyat. birinchisi ichki manba, ikkinchisi tashqi manba deyiladi: 1. o`zbek tili lug`at tarkibining birinchi yo`l bilan boyib borish imkoniyati juda keng. masalan: a) ilgari qo`llanib, keyin iste’moldan chiqib ketgan so`zdan yangi tushunchani ifodalash uchun foydalanish: vazir, hokim, viloyat, shirkat, noib, tuman kabi; b) yasovchi qo`shimcha yordamida yangi so`z yasash: uyali (telefon), omonatchi, pudratchi, bojxona, auditchi (auditor), dizaynchi (dizayner) va boshqa; d) shevaga xos so`zni faollashtirish: mengzamoq (xorazm) «o`xshatmoq», «tenglashtirmoq», «qiyoslamoq» ma’nosida. 2. o`zbek tili lug`at tarkibi tashqi manba asosida ham boyib bormoqda. dunyoda ichki imkoniyati asosidagina rivojlanadigan til yo`q. faqat ma’lum zarurat …

3 / 16

dan qolgan, eskirgan ma’nolari berilgan. iii. so`zlarning ma’nolari bir-biridan arab raqamlari bilan ajratilgan, har bir ma’noga taaluqli ma’no nozikliklari esa shu ma’no ichida bir tik chiziqdan keyin berilgan. masalan: dodxoh (f-t) 1 adolat talab etuvchi, adolat istovchi. 2 buxoro xonligida adolat istovchilardan amir nomiga ariza qabul qiluvchi lavozimli kishi. 3 farg`ona vodiysi va toshkentda mingboshi va boshqa ba’zi amaldorlarni ulug`lash uchun ishlatiladigan so`z. iv. bosh so`zlarning mustaqil ko`chma ma’nolari arab raqamlari bilan ajratilgan va ko`chma belgisi bilan ta’minlangan. v. lug`atda ayrim so`zlarning leksik ma’no kasb etgan grammatik shakllari (lek, ila, limu, badaliga kabi) ham berilgan turli leksikografik usullar bilan izohlangan. masalan:murabba (a, murabba, iii sh.brl. murabbai). tomonlari teng to`g`ri to`rtburchak, kvadrat, chorsi. vi. ayrim so`zlarning boshqa so`zlarga birikib qoshma so`z yasash xususiyati ham alohida- alohida izohlab berilgan. vii. lug`atda atash vazifali so`zlarning, ayniqsa, ot, sifat va fe’llarning ma’nolarini ochishda tavsifiy izoh usullaridan keng foydalanilgan. bu xildagi so`z ma’nosi uning asosiy …

4 / 16

o`ldirish maqsadida izohlanuvchi so`zning antonimidan ham foydalanilgan bo`lishi kerak. masalan: zehniyat (a)… zindon (f-t)… daftarnavis (grek +f-t)… xiii. ma’nodoshlar boshqa turdagi izohdan keyin ham ishlatilgan. bunda ular izohni to`ldirish, ko`p ma’noli so`zlar ma’nolarini bir- biridan yaqqolroq faqlash uchun xizmat qiladi. masalan: vallomat valine’mat. 1.oqsoqol, boshliq, amaldor. 2. sarboz, yigit. 3. oz mehnati singmagan narsalarga, birovnikiga saxiylik, xo`jayinlik qilaveradigan odam; errayim. lug`at izohli lugatning bir ko`rinishi. 1. so'zlarning o'zaro sintaktik munosabatga kirishuvi. gapda so'zlar ma'lum qoidalar asosida bir-biri bilan bog'lanadi. suzlarning sintaktik munosabatlari har bir tilda turli vositalar yordamida ifodalanadi. o'zbek tilida so'zlar quyidagi vositalar yordamida aloqaga kirishadi: 1. affikslar. affikslar so'zlarning sintaktik munosabatga kiritishda keng qo'llaniladi. so'z o'zgartiruvchi affikslar, egalik qo'shimchalar, turlovchilar, (kelishik qo'shimchalar), tuslovchilar ana shunday vazifani bajaradi. ular so'zlarning gramatik formasini o'zgartiradi va bir so'zni boshqa bir so'zga bog'laydi hamda so'zlarning gapdagi vazifasini belgilab beradi. masalan: “men namanganga qaytib ketaman ” gapida –ga jo'nalish kelishigi qo'shimchasi namangan so'zini …

5 / 16

r-so'zlarni sintaktik aloqaga kiritishda alohida rol o'ynaydi. ko'makchilar otlarning boshqa so'zlar ( ko'pincha fe'llar) bilan munosabatini ifodalaydi. ko'makchilar grammatik funksiyasi jihatidan kelishik qo'shimchalariga yaqin turadi. ular ba'zan kelishik qo'shimchalari o'rnida kelib, u bajargan vazifalarni ado etadi. qiyoslang: do'stimga oldim-do'stim uchun oldim kabi. ko'makchilar ayrim hollarda ma'lum kelishik qo'shimchasi bilan birga ishlatiladi. maktabga tomon ketdi. bundan ko'ra yaxshiroq. manzilga qadar yayov bordik kabi. kumakchilar o'zi bog'langan so'zlar bilan birgalikda bir gap bo'lagi vazifasini bajaradi. masalan: men do'stim uchun qayg'uraman. bunda do'stim uchun kim uchun( so'rog'iga javob bo'lib, to'ldiruvchilardir. bog'lovchilar: bog'lovchilar so'z, so'z brikmasi va gaplarning munosabatlarini ifodalaydi. nodira va xanifa. gulning chiroyi va bulbulning nafasi shoirni maftun etgan. bahor keldi va kunlar isiy boshladi kabi. yuklamalar: yuklamalar yordamchi so'zlar sifatida ayrim mustaqil so'z yoki gapning mazmuniga kushimcha ma'no beradi. ba'zan ular gapda bog'lovchi vazifasida qo'llaniladi va so'z, brikma va gaplarning o'zaro munosabatlarini ifodalaydi. masalan: shamol birdan ko'tarildi-yu, tezda tindi. zamira biroz …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

To'liq yuklab olish

About "o‘zbek tili leksikasining boyish manbalari"

mavzu: o‘zbek tili leksikasining boyish manbalari. tarixga xos o‘z va o‘zlashgan so‘zlar tasnifi reja: 1. o‘zbek tili leksikasining boyish manbalari 2. tarixga xos o‘z va o‘zlashgan so‘zlar o‘zbek tilining leksikasi fan-texnika, san’at, ishlab chiqarishning taraqqiyoti bilan bog‘liq holda boyib boradi. tilning lug‘at tarkibi 2 manba asosida boyiydi. 1. o‘zbek tilining ichki imkoniyatlari asosida (ichki manba). bunda so‘z yasash orqali yangi so‘zlar hosil qilinadi: sirifdosh. limonzor. vazirlik. ijarachi, tinchliksevar. mdh, bmt kabi. ichki imkoniyatga shevalaruan adabiy tilga so'z olish ham kiradi: aya. bolish. uvildiriq (ikra) kabi. 2. boshqa tillardan so'z olish (tashqa manba). 0‘zbek tiliga boshqa tillardan so‘z o‘zlashtirish turli davrlarda turlicha bomgan. eng qadimda fors-tojik tilla...

This file contains 16 pages in DOCX format (40,2 KB). To download "o‘zbek tili leksikasining boyish manbalari", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tili leksikasining boyis… DOCX 16 pages Free download Telegram