shaxmat taxtasi va sipohlarning nomlanishi

DOCX 14 pages 780.6 KB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 780.6 KB

File type DOCX

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

2-mavzu. shaxmat taxtasi va sipohlarning nomlanishi reja. 1. shaxmat taxtasini tuzulishi 2. donalarning qiymati. 3. shaxmatning shakllanishi haqida. 4. sipohlarning nomlanishi o’quv mashg’ulotning maqsadi: shaxmat tarixi va uning nazariy asoslari fanining maqsdi, vazifalari, shaxmatning kelib tarixi haqida, shaxmatning shakllanishi haqida, o’rta asrning ohiriga kelib shaxmatning rivojlanishi haqida ma’lumotlarga ega qilish. mashg’ulot jixozi: elektron slaydlar, jadvallar, tarqatma materiallar,shaxmat doskasi. mashg’ulot mazmuni: shaxmat taxtasi. shaxmat kurashlari shaxmat taxtasida bo`lib o`tadi. shaxmat taxtasi 64 ta teng kataklarga bo’lingan. kataklar 32 ta oq, 32 ta qora ranglarga ajratilgan. ba`zi shaxmat taxtalari och va to`q ranglarda bo’lishi ham mumkin. kataklar ketma-ket,ya’ni har bir qatorda oq(och) va qora(to’q) kataklar navbat bilan joylashgan. kataklarni xonalar deb ham atash mumkin. eslab qoling!shaxmat taxtasini to`g`ri qo`yish uchun shunday joylashtiringki, o`ng burchakdagi xona oq rangda bo`lsin. yo`nalishlar (gorizontal, vertikal hamda dioganallar). taxtaning yon tomonga qarab joylashgan xonalar ketma-ketligi gorizontal yo’nalishlar deyiladi. bitta gorizontal yo`nalishda 8 ta xona mavjud. shaxmat taxtasida …

2 / 14

haxmat notatsiyasi. o’quv mashg’ulotning maqsadi: shaxmat taxtasidagi yo`nalishlar va donalarning yurish, urish qoidalari haqida talabalarni ma’lumotlarga ega qilish. mashg’ulot jixozi: elektron slaydlar, jadvallar, tarqatma materiallar, shaxmat doskasi. mashg’ulot mazmuni: shaxmat taxtasidagi yo`nalishlar va donalarning yurish, urish qoidalaridan xabardorsiz. shaxmat notatsiyasi shaxmat yozuvi deb ham ataladi. shaxmat notatsiyasi-shaxmat o`yinlarini yozib borishning maxsus tizimidir. u shaxmat partiyalarini yozib borishda va donalarning joylashgan xonasini aniqlash mumkin. eslab qoling! shaxmat taxtasidagi xar bir xona o’z nomiga ega. shaxmat xonasi nomlari bir-birini takrorlamaydi. vertikal yo`nalishdagi kichik lotincha a,b,c,d,e,f,g,h harflaridan foydalanamiz. ushbu harflar quyidagicha o`qilishi qabul qilingan. a - {a}; b - {be}; c - {ce}; d - {de}; e - {e}; f - {ef}; g – {je}; h - {hash}. gorizontal yo`nalishdagi sonlar 1,2,3,4,5,6,7,8 sonlar xona nomlarini aniqlashda foydalaniladi. vertikal va gorizontal yo`nalish kesishmasida shaxmat notatsiyasini o`rganishda bizga yordam beradi. quyidagi holatda oq va qoralar donalari joylashgan xonalarni ko`rib chiqamiz: oq farzin-d8 xonasida, oq rux-a2 …

3 / 14

(se), d (de), e (ye), f (ef), g (je), h (ash) bilan belgilangan. 64 katakning har biri o‘z nomiga ega. ular vertikal raqam va gorizontal harf bilan ifodalanadi (1-diagramma). demak, oq ruxlar terilgan, burchakdagi xonalar a1 va h1, qora ruxlar terilgan xonalar esa a8 va h8 xonalaridir. taxtaning bir xil (oq yoki qora xona) xonalarni tutashtiruvchi qiya liniyalar diagonallar deb ataladi (1-diagramma). chunonchi, a1-h8 diagonali, c1-h6 diagonali va hokazo. a4 xonasidan ikkita, ya’ni a4-e8 va d1-a4 diagonallarini o‘tkazish mumkin. sipohlarning kuchi bo‘yicha asosan ikki xil sipohlar (shoh, farzin, rux, fil, ot) mavjud. farzin bilan rux og‘ir sipohlar, fil bilan ot yengil sipohlardir. o‘yin vaqti – shaxmat bo‘yicha musobaqalar 3 xil usulda o‘tkaziladi: standart, rapid va blits. standart turnirlarda tomonlarga 90 daqiqadan vaqt beriladi va birinchi yurishdan boshlab har bir yurishga 30 soniyadan vaqt qo‘shiladi yoki o‘yin oxirigacha tomonlarga 120 daqiqadan vaqt berilishi mumkin. rapid turnirlarda tomonlarga 25 daqiqadan vaqt beriladi …

4 / 14

scha yozuvdan foydalanilganligi sababli, biz ham ushbu o’quv qo’llanmada sipohlarning yurishlarini yozishda ruscha yozuvdan foydalandik. o‘yinchining odob qoidalari haqida. ba’zan o‘yin paytida raqiblar qaysidir qoida ustida tortishib qoladilar. bunday tortishuvlar o‘yin qoidalarini yaxshi bilmaslikdan kelib chiqadi. agar partiya musobaqada o‘ynalayotgan bo‘lsa, tortishuv hakamlar yordamida hal qilinishi mumkin. agar havaskorlar o‘rtasidagi partiyalarda shunday tortishuvchilar bo‘lsa, tajribaliroq shaxmatchilardan maslahat so‘rash lozim. shunday tortishuvlar bo‘lmasligi uchun shaxmat o‘yinining eng asosiy qoidalari bilan tanishtiramiz. 1. ushlaganni yurish. shaxmat partiyasi o‘ynalayotgan paytida raqiblardan biri o‘z sipohini ushlasa, o‘sha sipohni yurishga majbur. agar raqib sipohlaridan birini ushlasa, o‘sha sipohni urib olishga majbur. agar ushlagan sipohini hech qaerga yurib bo‘lmasa yoki raqib sipohini ushlagan bo‘lsa-yu, uni urib olib bo‘lmasa boshqa yurish qilishga ruxsat beriladi. agar raqiblardan biri rokirovka qilsa-yu, u qoidaga xilof bo‘lsa, unda rokirovka qilmay shohi bilan boshqa yurish qilishi lozim. agar o‘zining yoki raqibining sipohini to‘g‘rilab qo‘ymoqchi bo‘lsa, avval «to‘g‘rilayman» yoki «tuzataman» deb raqibini ogohlantirishi …

5 / 14

shish o‘yinni yakunlaydi. o‘yin paytida jimlikni saqlash va raqibini hurmat qilishi lozim. ba’zi shaxmatchilarda raqibiga bemavrid qarayverish, uni o‘ylashiga xalaqit beradigan yomon odatlar mavjud. bunday odatlarni tark etish kerak. partiya yakunlangach, yutqizgan tomon birinchi bo‘lib raqibiga qo‘l uzatib uni tabriklashi lozim. shaxmatchilar yuksak axloqiy fazilatlari bilan ajralib turishlari zarur. sipohlarning yurishi. biror sipohni (sipoh yoki piyodani) bir xonadan ikkinchi xonaga olib qo‘yishni yurish deyiladi. shaxmat o‘yinida birinchi bo‘lib, doim oqlar yurish boshlaydi. ulardan keyin qoralar birinchi yurishni qiladi, keyin yurish navbati yana oqlarga beriladi, keyin esa yana qoralarga va hokazo. shaxmat taxtasida sodir bo‘ladigan vaziyat, partiyalarni yozishda sipohlarning qisqacha belgisi yoniga, ularning qaysi xonada turganligi qo‘shib yozib qo‘yiladi. yozuvda avval oqlarning, so‘ngra qoralarning joylashuvi ko‘rsatiladi. shunday qilib 3- diagrammadagi boshlang‘ich pozitsiya quyidagicha ifodalanadi: oqlar: kre1, fd1, la1, lh1, ss1, cf1 kb1, kg1 pp. a2, b2, s2, d2, e2, f2, g2, h2 (16 dona). qoralar: kre8, fd8, la8, lh8 ss8, cf8, …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "shaxmat taxtasi va sipohlarning nomlanishi"

2-mavzu. shaxmat taxtasi va sipohlarning nomlanishi reja. 1. shaxmat taxtasini tuzulishi 2. donalarning qiymati. 3. shaxmatning shakllanishi haqida. 4. sipohlarning nomlanishi o’quv mashg’ulotning maqsadi: shaxmat tarixi va uning nazariy asoslari fanining maqsdi, vazifalari, shaxmatning kelib tarixi haqida, shaxmatning shakllanishi haqida, o’rta asrning ohiriga kelib shaxmatning rivojlanishi haqida ma’lumotlarga ega qilish. mashg’ulot jixozi: elektron slaydlar, jadvallar, tarqatma materiallar,shaxmat doskasi. mashg’ulot mazmuni: shaxmat taxtasi. shaxmat kurashlari shaxmat taxtasida bo`lib o`tadi. shaxmat taxtasi 64 ta teng kataklarga bo’lingan. kataklar 32 ta oq, 32 ta qora ranglarga ajratilgan. ba`zi shaxmat taxtalari och va to`q ranglarda bo’lishi ham mumkin. kataklar ketma-ket,ya’ni har...

This file contains 14 pages in DOCX format (780.6 KB). To download "shaxmat taxtasi va sipohlarning nomlanishi", click the Telegram button on the left.

Tags: shaxmat taxtasi va sipohlarning… DOCX 14 pages Free download Telegram