materialshunoslik

DOCX 17 pages 268.5 KB Free download

17 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 268.5 KB

File type DOCX

Pages 17

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 17

1-ma’ruza 1-qism. kirish. materiallarning kristall tuzilishi. reja: 1. kirish. materialshunoslik fani nimani o’rgatadi? fan to’g’risida qisqacha tarixiy materiallar. fanni o’rganish qanday metodlarga asoslangan? 2. kristallarning xossalari va tuzilishi to’g’risida qisqacha ma’lumot (kristall va amrof jismlar. struktura nima? struktarani aniqlashda makroskopik va mikroskopik struktara, atom tartibidagi struktarani aniqlashda rentgent nuri va elektropografiya va neytropografiya metodlari). 3. a) kristall panjara to’g’risida tushuncha. b) anizatropiya va uning ahamiyati. v) metall kristallik tuzilishining turlari. tayanch so’zlar va iboralar. materialning tarkibi, metall, amrof jism, struktura, makrostruktura, likvatsiya, mikrostruktura, kristall panjara, panjara parametrlari, zichlik, kristall panjara turlari, molekulyar bog’lanish, metall bog’lanish, ion bog’lanish. kirish: texnika materiallarining tuzilishi va uning xossalari to’g’risidagi amaliy ilmga materialshunoslik deb ataladi. bu ilmning asosiy masallari materialning tarkibi bilan uning strukturasi va xossalari orasida bog’lanish o’rnatishdan iborat deb tushunmoq kerak. materialning tarkibi deb – shu material qanday kimyoviy elementlardan tuzilishi va shu elementlar miqdori qanday va ular qay bog’lanishda ekanligi tushuniladi. shuni …

2 / 17

ishlarni o’rganish material xossalarini yaxshilashgagina olib kelmay, balki ana shu metod asosida prinsip jihatdan ya’ni qattiqliginio’zgartiradi so’ngra sekin asta suyuq holatga o’tadi. sovutilganda esa xuddi shunday jarayon teskari tomoniga qaytariladi. demak amorf jismlar kristall jismga qaraganda termodinamik potensiali kamroq va beqarorlirokdir. kristall jismlarda elementar zarrachalar tartibli joylashgan bo’ladi (ionlar, atomlar, molekulalar). ana shu geometrik faktorlar kristall jismlarga anizotropik xossasini beradi, ya’ni jismga qo’yilgan kuch yo’nalishiga qarab uning xossalarida farq bo’ladi. ana shu geometrik faktor jismda siljish yuzalarini mavjudligiga olib keladi, ya’ni deformatsiya paytida jism o’z shaklini ana shu siljish yuzlari orqali o’zgartiradi. kristall jism atomlari elektronlardan tuzilganligi unda o’zaro atom bog’lanishni xarakterlaydi va jismda elektr, issiqlik magnit va optik xossalariga ega bo’lishiga olib keladi va bug’ parlanish haroratini va kengayishi koeffitsiyentiga, atom diametriga, elastiklik moduliga bog’liq bo’ladi. juda ko’p mexanik va fizik xossalar strukturaga bog’liq bo’ladi. struktura tushunchasi juda keng ma’noni beradi. 1. makrostruktura- buyumning (jismning) butun xajmi bo’yicha bir …

3 / 17

klar jismning xohlagan bo’lakchasining solishtirma og’irligi o’rtacha solishtirma og’irlikdan farq qiladi. bunday nuqsonlarga fluktatsiyadeb ataladi. 2. mikrostruktura- qattiq jism tartibli joylashgan mayda zarrachalardan tashkil topgan deb aytgan edik. ularning o’lchami 10-8 sm ya’ni 1 a ga yetishi mumkin. ana shunday zarrachalarni mikrostruktura usul bilan tekshirish mumkin. bunday zarrachalarga kristall deb ataladi. tekshirish usuli optik yoki elektron mikroskop yordamida olib boriladi. optik usuli bilan 1000° a (10-3 sm) o’lchamiga ega bo’lgan zarrachalarini ko’rish mumkin bo’lsa, elektron mikroskob usuli bilan 4a (4x10-8 sm) gacha bo’lgan zarrachalarni o’lchash mumkin. aksariyat metallarning atom tuzilishi ana shu elektron mikroskop orqali aniqlangan. kristall panjara to’g’risida tushuncha. 3. kristall jismlarning ajoyib xususiyati shundan iboratki, undan elementar zarrachalar (ionlar, atomlar, molekulalar) har xil joylashgan bo’lib, ammo ma’lum qonuniyatga ega bo’ladi.ya’ni parallel yo’nalishlarda atomlar joylashish tartibi bir xil bo’ladi. agar bir elementar kristallda bir tekislikda yotmagan x,o’o’qlarini joylashtirish mumkin bo’lsa, u xolda shu o’qlar bo’ylab o’lchanganda atomlar orasidagi masofa …

4 / 17

kiritilgan, ya’ni har bir elementar yacheykaga to’g’ri keladigan atomlar soni bilan xarakterlanadi. masalan: a) oddiy yacheyka- har bir yacheykaga 1 ta atom to’g’ri keladi. chunki har bir atom 8 ta shunday yacheykaga umumiy tegishlidir. b) markazlashgan kub yacheyka k=(1+1). 1. 2. 3. metallarningkristall panjarasi: i – xajmi markazlashgan kub (otsk) ii – yoqlari markazlashgan kub (gsk) ,iii- geksagonal zich joylashgan (gpu). demak sistema (geometrik tartib), davr (yacheyka parametrlari) va har bir elementlar zarrachaga to’g’ri keladigan atomlar soni kabi tushunchalar kristalldagi elementar zarrachani yetarlicha to’liq xarakterlaydi. ammo ba’zi paytda qo’shimcha ravishda kristalldagi elementar zarrachani xarakterlash uchun yana bir tushuncha, ya’ni elementar kristall panjaraning koordinatsion soni tushunchasi kiritilgan. bu tushuncha asosida sistemada har bir atomdan bir xil masofada turgan atom soni turadi. masalan oddiy kub yacheykasi koordinatsion son k6 ga teng. markazlashgan kub yacheykada esa koordinatsion son k8 ga teng va xokazo. kristalldagi elementar yacheykani xarakterlash uchun yana birxarakteristikadan foydalaniladi, uni zichlik …

5 / 17

nlar bilan bog’liq. nuqsonlar asosan uch xil bo’ladi: nuqtaviy nuqson, chiziqli yuza (sirt) nuqsonlari. nuqtaviy nuqsonlar. bunday nuqsonlarga elementar yacheykaning bir tugunida atom bo’lmay qolmasligi yoki o’zga qo’shimchalar atomi elementar yacheyka atomlari orasiga joylashishiga aytiladi. nuqtaviy nuqsonlarning ikkinchi xilida qo’shimcha atom bir yoki bir necha yacheyka oralig’ida o’rin almashtirish nuqtaviy nuqson chegaraviy dislakatsiya chiziqli nuqsonlar. o’lchamlari faqat ikki yo’nalishdagina kichik bo’lgan nuqsonlarga aytiladi. bunday nuqsonlarning eng muximi dislokatsiyadir. nuqtaviy nuqsonlar zanjiri ham chiziqli dislokatsiyaga kiradi. sirt (yuza) nuqsonlar. o’lchamlari faqat bir yo’nalishda kichik bo’lgan nuqsonlarga aytiladi. bunday nuqsonlarning kristall donachalari orasidagi chegaralar, bloklar orasidagi chegara, yoki faza chegarasidagi yuzlari ham yuza (sirt) nuqsonga kiradi. dislokatsiya deb deformatsiya natijasida chegaradagi yacheykani atomlarining o’z o’rnidan ko’chmasligiga aytiladi. demak, dislokatsiyaning eng muhim parametri siljish vektoridir. siljish vektori odatda byurgers vektori ham deb ataladi. dislokatsiya surila oladigan yoki tutilib qoladigan bo’lishi mumkin, boshqacha qilib aytganda, mukammal yoki nomukammal bo’lishi mumkin. nomukammal diklokatsiya deformatsiyalangan paytda …

Want to read more?

Download all 17 pages for free via Telegram.

Download full file

About "materialshunoslik"

1-ma’ruza 1-qism. kirish. materiallarning kristall tuzilishi. reja: 1. kirish. materialshunoslik fani nimani o’rgatadi? fan to’g’risida qisqacha tarixiy materiallar. fanni o’rganish qanday metodlarga asoslangan? 2. kristallarning xossalari va tuzilishi to’g’risida qisqacha ma’lumot (kristall va amrof jismlar. struktura nima? struktarani aniqlashda makroskopik va mikroskopik struktara, atom tartibidagi struktarani aniqlashda rentgent nuri va elektropografiya va neytropografiya metodlari). 3. a) kristall panjara to’g’risida tushuncha. b) anizatropiya va uning ahamiyati. v) metall kristallik tuzilishining turlari. tayanch so’zlar va iboralar. materialning tarkibi, metall, amrof jism, struktura, makrostruktura, likvatsiya, mikrostruktura, kristall panjara, panjara parametrlari, zichlik, krista...

This file contains 17 pages in DOCX format (268.5 KB). To download "materialshunoslik", click the Telegram button on the left.

Tags: materialshunoslik DOCX 17 pages Free download Telegram