yozuv va til masalalari

PDF 12 pages 577.8 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 577.8 KB

File type PDF

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

4-mavzu: til va yozuv masalalari reja: 1. yozuv haqida umumiy tushuncha. 2. o„zbek yozuvlari tarixi. o„zbek yozuvlarining rivojlanish bosqichlari. 3. imlo va savodxonlik masalalari. yozuv – insoniyatning eng buyuk kashfiyoti, u jamiyat taraqqiyotining keyingi bosqichlarida hayotiy zarurat sifatida yuzaga kelgan, yaratilgan. til va yozuvo„zaro uzviy bog„liq. yozuv ham til kabi jamiyat a‟zolarining aloqa- aralashuvida asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. ko„p hollarda yozuv tilning o„rnini bosa oladi. yozuv fikrni yetkazishda masofa tanlamaydi. til esa vaqt va makon jihatdan chegaralangan. tildan farqli o„laroq yozuv madaniy, ma‟rifiy va adabiy boyliklarni keyingi avlodlarga meros sifatida qoldirish imkoniyatiga ega. biroq yozuv maxsus yozuv qurollari, sharoit, vaqt, shartli belgi, shakllarni talab etadi. u tilni barcha nozikliklari bilan aks ettira olmaydi. shunga qaramay, jamiyatda yozuvning o„z o„rni bor; yozuv masofa bilan ajralgan odamlar orasida aloqa munosabatini ta‟minlashda, barcha uchun tushunarli bo„lgan adabiy tilning yuzaga kelishida, madaniy-adabiy boyliklarni keyingi avlodlarga yetkazishda katta imkoniyatlarga ega. bizga ma‟lumki, insoniyat o„z …

2 / 12

rni, keyinroq ayrim tovushlarni biror belgi bilan ifodalash usuli edi. xalqlar hozirgi kungacha yetib kelgan fonetik yozuvning turli – lotin, arman, gruzin, slavyan, arab yozuvlarini yaratganlar. qadimgi yozuvlar tosh, suyak, yog„och, qamish kabi qattiq jismlarga, papirus, pergament, shoyi, keyinchalik qog„ozga yozilgan. yozuvlar o„ngdan chapga, chapdan o„ngga yoki yuqoridan pastga qarab o„qilishi mumkin bo„lgan. markaziy osiyo xalqlari uzoq sharqning ieroglif yozuvlari izidan bormay, yozuvning yuksak bosqichiga xos bo„lgan alifboli, ya‟ni har bir harf belgisi inson nutqining ayrim olingan tovush birligini ifoda etadigan fonetik yozuv usulini tanladilar. tarixiy ma‟lumotlarga ko„ra klinopis, misr va semmit yozuvlariga qadimgi yaqin sharqning dastlabki asosiy yozuvlari sifatida qaraladi. eramizdan avvalgi vi-iv asrlarda o„rta osiyoning eronga yaqin hududlarida rasmiy yozuv sifatida klinopis, ya‟ni mix yozuvi ishlatilgan. semmit yozuvi markaziy osiyoda keng yoyilgan oromiy yozuviga asos bo„lgan. oromiy yozuvi klinopisdan sodda va qulayroq edi. turli yodgorliklarda qayd etilishicha, eramizdan oldingi iii-i asrlarda oromiy yozuvi bilan bir qatorda yunon va …

3 / 12

rxun vodiysida topilgan. keyinchalik bu yozuvlar g„arbiy yevropa run yozuvlariga o„xshash bo„lganligi uchun ularni runik (runiy) yozuvlar nomi bilan ham yuritilgan. o‘zbek yozuvlari. o„zbek xalqi o„zining ko„p asrlik tarixiy taraqqiyoti davomida bir qancha yozuvlardan foydalanib kelgan. ajdodlarimiz o„z tarixini, badiiy va ilmiy ijodini tarixiy sharoitdan kelib chiqqan holda turli yozuvlarda bitib qoldirganlar. o„zbek yozuvlari tarixida amalda ishlatib kelingan asosiy yozuv tizimini fonografik, ya‟ni tovush yozuvi, harfiy yozuv yoki alfavit tashkil etgan. o„zbek xalqi o„rta osiyoning boshqa xalqlari singari oromiy, yunon, karoshta, sug„d, xorazm, kushan, pahlaviy, suriya, hind, o„rxun(runik), uyg„ur, arab yozuvlaridan foydalangan. o„zbek tili asrlar davomida bir necha ko„rinishlarda ifodalandi: 1. eng qadimgi yozuvlar: sug„d, o„rxun-enasoy, uyg„ur yozuvlari asosidagi o„zbek alifbosi; 2. arab grafikasi asosidagi o„zbek alifbosi; 3. ilk (dastlabki) lotin alifbosi; 4. kirill yozuvi asosidagi o„zbek alifbosi; 5. lotin yozuvi asosidagi yangi o„zbek alifbosi. eng qadimgi yozuvlar. o„rta osiyodagi eng qadimgi yodgorliklar, asosan, runik, uyg„ur, sug„d, moniy va braxma …

4 / 12

an foydalana boshlagan. chingizxon hukmronligi davrida davlat boshqaruvi idoralarida uyg„ur tili va yozuvida ish yuritilgan. qadimgi uyg„ur yozuvida bitilgan yodgorliklarning eng qadimiysi yusuf xos hojibning “qutadg„u bilig” asaridir (“vena nusxasi”). ahmad yugnakiyning “hibat ul-haqoyiq” asari, xorazmiyning “muhabbatnoma”si, “baxtiyornoma”, “me‟rojnoma”, “tazkirayi avliyo”, lutfiy va boshqa shoirlarning ayrim she‟rlari, to„xtamishxon va temur qutlug„ning yorliqlari, 1469 - yilda tuzilgan umarshayx yorlig„i ham uyg„ur yozuvida bitilgan. uug„ur yozuvi xvi asrgacha arab yozuvi bilan parallel ravishda qo„llangan. uyg„ur grafikasida 19 ta belgi bo„lib, bular unli va undosh fonemani ifodalagan. ba‟zilari ham unli, ham undosh tovushni bildirgan. uyg„ur yozuvi o„ngdan chapga qarab o„qilgan. arab grafikasi asosidagi o‘zbek yozuvi (viii asrdan 1929 - yilgacha) viii asr boshlarida o„rta osiyo arablar tomonidan istilo qilindi. moddiy va madaniy hayotda o„zgarishlar yuz berdi. istilochilar mahalliy aholining asrlar davomida erishgan ma‟naviy boyliklariga rahna soldilar. mahalliy yozuvlarni yo„q qilishga harakat qildilar. davlat ishlarida arab tili va yozuvini qo„llay boshladilar. xalifalikka qaram bo„lgan …

5 / 12

e) nomlarining qo„shiluvidan hosil bo„lgan. arab yozuvi keng tarqalishiga, qadimgi yozuvlar ta„qib qilinishiga qaramay, temuriylar davrida qadimgi yozuvlarda bitilgan matnlarni o„qiy oladigan mutaxassislar tarbiyalashga ham e‟tibor qaratilgan. tarixiy manbalarda temuriylar davrida qadimiy bitiklarni o„qib, sharhlab beruvchi kishilar haqida ma‟lumotlar berilgan. bu davr hujjatlarida uyg„ur yozuvida bitilgan manbalar ham uchraydi. turkologlar orasida chig„atoy tilini izohlash va uning qo„llanish chegarasini aniqlashda yakdillik yo„q. ammo shunga qaramay, bu til o„rta osiyoda xiii-xiv asrlardan boshlab xx asr boshlarigacha milliy til sifatida xizmat qilgani ma‟lum. bu til uyg„ur-qoraxoniy tilidan shakllangan. chig„atoy tili o„zbek va uyg„ur adabiy tili asosini tashkil qiladi. shunga asosan, ba‟zida bu tilni eski o„zbek yoki eski uyg„ur tili deb, yozuvini esa eski o„zbek yozuvi deb atashadi. eski o„zbek yozuvi – arab grafikasi asosida shakllangan va xi asrdan xx asrning boshlarigacha qo„llangan o„zbek yozuvi; arab alifbosidagi 28 ta harfga arab tilida bo„lmagan, lekin eroniy va turkiy tillarga xos bo„lgan tovushlarni ifodalash uchun 4 …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "yozuv va til masalalari"

4-mavzu: til va yozuv masalalari reja: 1. yozuv haqida umumiy tushuncha. 2. o„zbek yozuvlari tarixi. o„zbek yozuvlarining rivojlanish bosqichlari. 3. imlo va savodxonlik masalalari. yozuv – insoniyatning eng buyuk kashfiyoti, u jamiyat taraqqiyotining keyingi bosqichlarida hayotiy zarurat sifatida yuzaga kelgan, yaratilgan. til va yozuvo„zaro uzviy bog„liq. yozuv ham til kabi jamiyat a‟zolarining aloqa- aralashuvida asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. ko„p hollarda yozuv tilning o„rnini bosa oladi. yozuv fikrni yetkazishda masofa tanlamaydi. til esa vaqt va makon jihatdan chegaralangan. tildan farqli o„laroq yozuv madaniy, ma‟rifiy va adabiy boyliklarni keyingi avlodlarga meros sifatida qoldirish imkoniyatiga ega. biroq yozuv maxsus yozuv qurollari, sharoit, vaqt, shartli belgi, shakllar...

This file contains 12 pages in PDF format (577.8 KB). To download "yozuv va til masalalari", click the Telegram button on the left.

Tags: yozuv va til masalalari PDF 12 pages Free download Telegram