transmilliy korporatsiyalar

DOC 47 pages 375.0 KB Free download

47 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 375.0 KB

File type DOC

Pages 47

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 47

ix bob. globallashuv sharoitida transmilliy korporasiyalar 9.1. transmilliy korporatsiyalarning mohiyati, belgilari va jahon iqtisodiyoti globallashuvidagi o‘rni biznesni baynalmilallashtirishning zamonaviy tendensiyalarida ko‘p millatli kompaniyalarda ishlab chiqarish va kapitalning yetakchi pozitsiyalarini transmilliylashtirish, nafaqat xalqaro miqyosda, balki kapital, transmilliy korporatsiya (tmk)lar va transmilliy bank (tmb)lar miqyosida ham amalga oshirilishi zarurligi ko‘rsatilmoqda. zamonaviy adabiyotlarda tmklar tushunchasining bir yoqlama shakllantirilishi hamda ularni boshqa firmalardan farqlash mezonlari mavjud emas. “transmilliy korporatsiya” kategoriyasini belgilashda tadqiqotchilar xalqaro operatsiyalarni tmklarni rasmiylashtirishning asosiy xususiyati sifatida ko‘rsatadilar. iqtisodiy adabiyotlarda tmklarning ma’no jihatdan o‘xshash bir qancha ta’riflari mavjud. bir necha o‘n yillar davomida bmtda tmklar uchun ishlab chiqilgan kodeks loyihasida tmklar “... davlat, xususiy yoki aralash, ikki yoki undan ortiq mamlakatlardagi ofislar bilan, ushbu idoralarning huquqiy shakli va doirasidan qat’iy nazar, bir yoki bir nechta qaror qabul qilish markazlari orqali izchil siyosat va umumiy strategiyaga imkon beruvchi muayyan qaror qabul qilish tizimi asosida ishlaydigan, mulk yoki boshqa munosabatlardan qat’iy nazar, ularning bir …

2 / 47

rategiyasi xorijiy filiallar faoliyatini muvofiqlashtiruvchi asosiy kompaniya tomonidan ishlab chiqiladi. v.g.yermolayev nuqtai nazaridan: “tmklarning o‘ziga xos xusu- siyati unga tegishli bo‘lgan va turli mamlakatlarda joylashgan yuridik shaxslar va tarkibiy bo‘linmalar (filiallar, vakolatxonalar, sho‘‘balar)- ning ma’lum darajada mustaqilligi bilan markazlashgan boshqaruvning birlashuvidir”73. iqtisodiy ensiklopediyada tmkga quyidagicha ta’rifi berilgan: “ko‘p millatli korporatsiya – to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar bilan shug‘ullanuvchi firma”74. xuddi shunday ta’rif ye.a.gryaznov tomonidan ham keltiriladi: “tmk ikki yoki undan ortiq mamlakatlarda ishlab chiqarish aktivlariga egalik qiluvchi yoki nazorat qiluvchi korxona sifatida belgilanadi”75. zamonaviy iqtisodiy lug‘atda tmklar chet el faoliyatining asosiy xususiyatini ko‘rsatuvchi kengaytirilgan ta’rifi beriladi: “ko‘p millatli korporatsiya – bu ro‘yxatga olingan mamlakatdan tashqaridagi operatsiyalarning asosiy qismini bajaradigan korporatsiya, ko‘pincha, filiallar, korxonalar tarmog‘iga ega bo‘lgan bir necha mamlakatlarda faoliyat olib boruvchi firmadir”76. ye.v.lenskiy va v.a.svetkovlar tomonidan berilgan ta’rif yanada tmk mohiyatini kengroq ochib beradi: “tmk o‘zi yoki bu korpo- ratsiyalar negizida bo‘lgan mamlakat tashqarisida joylashgan ishlab chiqarish yoki xizmat majmualarini nazorat …

3 / 47

yrim ekspertlari xorijda ishlab chiqarish obyektlariga ega bo‘lgan har qanday kompaniyani tmk deb hisoblaydilar. biroq, tmk konsepsiyasining talqini ko‘plab davlatlarning manfaatlariga ta’sir qilishini hisobga olgan holda, bmtning transmilliy korpora- tsiyalar bo‘yicha komissiyasi tmklar ta’rifining kelishuv versiyasini ishlab chiqdi. unga ko‘ra “…huquqiy shakli va faoliyat sohasidan qat’iy nazar, ikki yoki undan ortiq mamlakatlarda izchil siyosat va umumiy strategiya uchun yagona boshqaruv markazi orqali birliklarni tashkil etadi, unda alohida birliklar mulkchilik orqali yoki boshqa tarzda bog‘langan bo‘lib, ulardan biri yoki bir nechtasi boshqalarning faoliyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi va, xususan, boshqalar bilan bilim, resurslar va mas’uliyatlarni baham ko‘rishimumkin”. birlashgan millatlar tashkiloti (bmt)ning tmk bo‘yicha komis- siyasi xalqaro kompaniyalarni quyidagicha tavsiflaydi: · yuridik shakli va faoliyat sohasidan qat’iy nazar, ikki yoki undan ortiq mamlakatlarda xo‘jalik subyektlariga egabo‘lgan; · bitta boshqaruv markazi orqali umumiy strategiyani amalga oshirish va muvofiqlashtirilgan siyosat yuritishga imkon beruvchi qarorlar qabul qilish tizimi doirasida ish olib boradigan; · mulkchilik orqali bir-biriga …

4 / 47

tda filiallarga egabo‘lishi. ta’kidlab o‘tish joizki, xalqaro korporatsiyalarning asosiy xusu- siyati to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni amalga oshirish jarayonidir. shunday qilib, har qanday xalqaro korporatsiya quyidagi asosiy xususiyatlar bilan tavsiflanadi: 1) jahon iqtisodiyoti rivojlanishi va xalqaro mehnat taqsimoti jarayonlarining faolishtirokchisi; 2) milliy chegaralarda yuzaga keladigan jarayonlarda kapital harakatining nisbiy mustaqilligi bilan ajralibturadi; 3) jahon iqtisodiy munosabatlarini obyektiv ravishda tartibga soladi; 4) yuqori daromad olish uchun o‘z operatsiyalarini amalga oshiradi. ko‘pgina g‘arb tadqiqotchilari transmilliy korporatsiyalarning quyidagi xususiyatlarini ajratibko‘rsatadilar: 1) bir nechta mamlakatda mahsulotlarni sotish (mahsulotlarining katta qismi chet elda sotiladi, shu bilan jahon bozoriga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi); 2) ikki yoki undan ortiq mamlakatlarda filiallariningmavjudligi; 3) korporativ mulkning turli mamlakatlar aholisi o‘rtasida taqsim- lanishi (xorijiy korxonaning iqtisodiy faoliyati ustidan nazoratni ta’minlovchi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni ifodalovchi xorijiy kapitalidagi holisishtiroki); 4) xodimlarning ko‘p millatliligi. bu yerda birinchi xususiyat eng muhim hisoblanadi. ushbu mezonda mutloq yetakchilik namunasi shveysariyaning "nestle" kompaniyasida bo‘lib, u 98% dan ortiq mahsulotni …

5 / 47

tlarga ega. shunday qilib, transmilliy korporatsiyalar yirik kompaniyalar ko‘rinishida bo‘lib, xorijiy aktivlar yoki iqtisodiyotning bir yoki bir necha tarmoqlariga egalik, muhim imkoniyatlar va korporatsiya joylashgan mamlakatda iqtisodiy ta’sir ega turli milliy firmalar uyushmalari bilan korporatsion integratsiya va ba’zan uning chegara- lari orqasida ekanligini aytish mumkin. qaysi kompaniya ishlab chiqarishi, yagona global yoki mintaqaviy strategiyani amalga oshiri- shidan qat’iy nazar, tmk doirasidagi alohida kompaniyalar (yoki ular- ning bo‘linmalari) asosiy kompaniya bilan umumiy ishlab chiqarish va texnologik jarayonlar borasida yaqindan bog‘liq bo‘ladi. boshqacha aytganda, bir tomondan, tmk bir qancha mamlakatlar o‘rtasida ishlab chiqarish birliklari dispersiyasi asosida xalqaro ishlab chiqarish tizimini tashkil etish bilan xarakterlansa, boshqa tomondan, ilg‘or ishlab chiqarish tarmoqlariga kirib, ularning jadal rivojlanishi uchun katta investitsiyalar va yuqori malakali kadrlar talab qilishi bilan ajralib turadi. bularning barchasi ularni milliylashtirishga qaratilgan harakatlarda ishonchli xavfsizliknita’minlaydi. bir vaqtning o‘zida ularning faoliyatini belgilovchi omillar bo‘l- gan zamonaviy tmklarning xarakterli xususiyatlari orasida quyida- gilar alohida ajratiladi: …

Want to read more?

Download all 47 pages for free via Telegram.

Download full file

About "transmilliy korporatsiyalar"

ix bob. globallashuv sharoitida transmilliy korporasiyalar 9.1. transmilliy korporatsiyalarning mohiyati, belgilari va jahon iqtisodiyoti globallashuvidagi o‘rni biznesni baynalmilallashtirishning zamonaviy tendensiyalarida ko‘p millatli kompaniyalarda ishlab chiqarish va kapitalning yetakchi pozitsiyalarini transmilliylashtirish, nafaqat xalqaro miqyosda, balki kapital, transmilliy korporatsiya (tmk)lar va transmilliy bank (tmb)lar miqyosida ham amalga oshirilishi zarurligi ko‘rsatilmoqda. zamonaviy adabiyotlarda tmklar tushunchasining bir yoqlama shakllantirilishi hamda ularni boshqa firmalardan farqlash mezonlari mavjud emas. “transmilliy korporatsiya” kategoriyasini belgilashda tadqiqotchilar xalqaro operatsiyalarni tmklarni rasmiylashtirishning asosiy xususiyati sifatida ko‘rsatadilar...

This file contains 47 pages in DOC format (375.0 KB). To download "transmilliy korporatsiyalar", click the Telegram button on the left.

Tags: transmilliy korporatsiyalar DOC 47 pages Free download Telegram