transmilliy korporatsiyalar haqida o'quv material

DOCX 35 pages 87.2 KB Free download

35 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 87.2 KB

File type DOCX

Pages 35

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 35

o’quv materiallari ix bob. globallashuv sharoitida transmilliy korporasiyalar 9.1. transmilliy korporatsiyalarning mohiyati, belgilari va jahon iqtisodiyoti globallashuvidagi o‘rni biznesni baynalmilallashtirishning zamonaviy tendensiyalarida ko‘p millatli kompaniyalarda ishlab chiqarish va kapitalning yetakchi pozitsiyalarini transmilliylashtirish, nafaqat xalqaro miqyosda, balki kapital, transmilliy korporatsiya (tmk)lar va transmilliy bank (tmb)lar miqyosida ham amalga oshirilishi zarurligi ko‘rsatilmoqda. zamonaviy adabiyotlarda tmklar tushunchasining bir yoqlama shakllantirilishi hamda ularni boshqa firmalardan farqlash mezonlari mavjud emas. “transmilliy korporatsiya” kategoriyasini belgilashda tadqiqotchilar xalqaro operatsiyalarni tmklarni rasmiylashtirishning asosiy xususiyati sifatida ko‘rsatadilar. iqtisodiy adabiyotlarda tmklarning ma’no jihatdan o‘xshash bir qancha ta’riflari mavjud. bir necha o‘n yillar davomida bmtda tmklar uchun ishlab chiqilgan kodeks loyihasida tmklar “... davlat, xususiy yoki aralash, ikki yoki undan ortiq mamlakatlardagi ofislar bilan, ushbu idoralarning huquqiy shakli va doirasidan qat’i nazar, bir yoki bir nechta qaror qabul qilish markazlari orqali izchil siyosat va umumiy strategiyaga imkon beruvchi muayyan qaror qabul qilish tizimi asosida ishlaydigan, mulk yoki boshqa munosabatlardan qat’i nazar, …

2 / 35

kompaniyalardan farqli ravishda tmk faoliyati strategiyasi xorijiy filiallar faoliyatini muvofiqlashtiruvchi asosiy kompaniya tomonidan ishlab chiqiladi. [1: вельяминов г.м. международное экономическое право и процесс. – м.: wolters kluwer, 2004.] [2: богуславский м. м. международное частное право: учебник. м., 1999.] v.g.yermolayev nuqtai nazaridan: “tmklarning o‘ziga xos xususiyati unga tegishli bo‘lgan va turli mamlakatlarda joylashgan yuridik shaxslar va tarkibiy bo‘linmalar (filiallar, vakolatxonalar, sho‘‘balar)ning ma’lum darajada mustaqilligi bilan markazlashgan boshqaruvning birlashuvidir”[footnoteref:3]. [3: ермолаев в. г., сиваков о. в. международное частное право: курс лекций. м., 1998.] iqtisodiy ensiklopediyada tmkga quyidagicha ta’rifi berilgan: “ko‘p millatli korporatsiya – to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar bilan shug‘ullanuvchi firma”[footnoteref:4]. xuddi shunday ta’rif ye.a.gryaznov tomonidan ham keltiriladi: “tmk ikki yoki undan ortiq mamlakatlarda ishlab chiqarish aktivlariga egalik qiluvchi yoki nazorat qiluvchi korxona sifatida belgilanadi”[footnoteref:5]. [4: экономическая энциклопедия. м.: экономика, 1999.] [5: грязнов э.а. тнк в россии. позиции крупнейших в мире транснациональных корпораций в российской экономике. -м.: ооо «фирма инограф», 2000.] zamonaviy iqtisodiy lug‘atda …

3 / 35

ona (moliyaviy va sanoat birlashmalari)larga ega bo‘lgan, filiallari va ofislari keng tarmoqni egallab, muayyan mahsulot ishlab chiqarish va sotish bo‘yicha yetakchi o‘rnini egallovchi kompaniyadir”[footnoteref:7]. [7: ленский е.в., цветков в.а. транснациональные финансово-промышленные группы и межгосударственная экономическая интеграция: реальность и перспективы. -м.: афп еженедельника «экономика и жизнь», 1998.] garvard universiteti tadqiqot dasturi ta’rifiga ko‘ra, ko‘p millatli kompaniyalar oltidan ortiq xorijiy sho‘ba va kompaniyalarni o‘z ichiga oladi. xalqaro korporatsiyalar faoliyatini o‘rganuvchi bmt uzoq vaqt davomida (1960-yillardan boshlab) tmklarni yillik aylanmasi 100 mln. dollardan oshadigan va kamida olti mamlakatda filiallarga ega bo‘lgan kompaniyalarnigina tmkar deb yuritib keladi. bmtning ayrim ekspertlari xorijda ishlab chiqarish ob’ektlariga ega bo‘lgan har qanday kompaniyani tmk deb hisoblaydilar. biroq, tmk konsepsiyasining talqini ko‘plab davlatlarning manfaatlariga ta’sir qilishini hisobga olgan holda, bmtning transmilliy korporatsiyalar bo‘yicha komissiyasi tmklar ta’rifining kelishuv versiyasini ishlab chiqdi. unga ko‘ra “…huquqiy shakli va faoliyat sohasidan qat’i nazar, ikki yoki undan ortiq mamlakatlarda izchil siyosat va umumiy strategiya …

4 / 35

mi doirasida ish olib boradigan; - mulkchilik orqali bir-biriga bog‘langan alohida xo‘jalik sub’ekti sifatida, bunda xo‘jalik sub’ektlaridan bittasi yoki undan ko‘prog‘i boshqalarining faoliyatiga bilimlar, resurslar va mas’uliyatni boshqalar bilan birgalikda foydalanish orqali jiddiy ta’sir ko‘rsata oladigan tashkilotdir. jahon amaliyotida xalqaro korporatsiyalar deyilganda, jahon tovar va ishlab chiqarish omillari bozorlariga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatuvchi yirik kompaniyalar tushuniladi. ular quyidagi shartlar asosida belgilanadi: - yillik sotish hajmi 1 mlrd. dollardan kam bo‘lmasligi; - umumiy moliyaviy aylanma mablag‘larining beshdan bir qismidan uchdan bir qismigacha xorijdagi operatsiyalar ulushiga to‘g‘ri kelishi; - xorijdagi aktivlar ulushi 25% dan kam bo‘lmasligi; - kamida oltita mamlakatda filiallarga ega bo‘lishi. ta’kidlab o‘tish joizki, xalqaro korporatsiyalarning asosiy xususiyati to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni amalga oshirish jarayonidir. shunday qilib, har qanday xalqaro korporatsiya quyidagi asosiy xususiyatlar bilan tavsiflanadi: 1) jahon iqtisodiyoti rivojlanishi va xalqaro mehnat taqsimoti jarayonlarining faol ishtirokchisi; 2) milliy chegaralarda yuzaga keladigan jarayonlarda kapital harakatining nisbiy mustaqilligi bilan ajralib turadi; 3) …

5 / 35

ishtiroki); 4) xodimlarning ko‘p millatliligi. bu yerda birinchi xususiyat eng muhim hisoblanadi. ushbu mezonda mutlaq yetakchilik namunasi shveysariyaning "nestle" kompaniyasida bo‘lib, u 98% dan ortiq mahsulotni eksport qiladi. ishlab chiqarish va mulkni baynalmilallashtirishga kelsak, bu ikki xususiyat mavjud bo‘lmasligi mumkin. so‘nggi yillarda korporatsiyaning xalqaro holatini belgilovchi ko‘rsatkichlar kompaniya mamlakatdan tashqarida sotayotgan tovarlar ulushi, boshqa davlatlar hududida joylashgan aktivlar ulushi, yuqori darajali boshqaruv tarkibi va shu kabilar bilan to‘ldirildi. amalda ko‘p millatli korporatsiyalar toifasiga kirish uchun haqiqiy faoliyat yurituvchi korporatsiya bu mezonlardan birortasiga javob berishi kifoya, lekin ko‘pgina yirik kompaniyalar bir vaqtning o‘zida barcha xususiyatlarga ega. shunday qilib, transmilliy korporatsiyalar yirik kompaniyalar ko‘rinishida bo‘lib, xorijiy aktivlar yoki iqtisodiyotning bir yoki bir necha tarmoqlariga egalik, muhim imkoniyatlar va korporatsiya joylashgan mamlakatda iqtisodiy ta’sir ega turli milliy firmalar uyushmalari bilan korporatsion integratsiya va ba’zan uning chegaralari orqasida ekanligini aytish mumkin. qaysi kompaniya ishlab chiqarishi, yagona global yoki mintaqaviy strategiyani amalga oshirishidan qat’i nazar, …

Want to read more?

Download all 35 pages for free via Telegram.

Download full file

About "transmilliy korporatsiyalar haqida o'quv material"

o’quv materiallari ix bob. globallashuv sharoitida transmilliy korporasiyalar 9.1. transmilliy korporatsiyalarning mohiyati, belgilari va jahon iqtisodiyoti globallashuvidagi o‘rni biznesni baynalmilallashtirishning zamonaviy tendensiyalarida ko‘p millatli kompaniyalarda ishlab chiqarish va kapitalning yetakchi pozitsiyalarini transmilliylashtirish, nafaqat xalqaro miqyosda, balki kapital, transmilliy korporatsiya (tmk)lar va transmilliy bank (tmb)lar miqyosida ham amalga oshirilishi zarurligi ko‘rsatilmoqda. zamonaviy adabiyotlarda tmklar tushunchasining bir yoqlama shakllantirilishi hamda ularni boshqa firmalardan farqlash mezonlari mavjud emas. “transmilliy korporatsiya” kategoriyasini belgilashda tadqiqotchilar xalqaro operatsiyalarni tmklarni rasmiylashtirishning asosiy xususiyati sif...

This file contains 35 pages in DOCX format (87.2 KB). To download "transmilliy korporatsiyalar haqida o'quv material", click the Telegram button on the left.

Tags: transmilliy korporatsiyalar haq… DOCX 35 pages Free download Telegram