morfemalarda shakl va ma’no munosabatlar

PPTX 8 pages 296.0 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 296.0 KB

File type PPTX

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

termiz davlat universiteti o’zbek filologiyasi fakulteti filologiya va tillarni o’qitish (o’zbek tili) yo’nalishi 424-guruh talabasi hasanova xurshidaning “hozirgi o’zbek adabiy tili”fanidan tayyorlagan taqdimoti. mavzu: morfemalarda shakl va ma’no munosabatlar. morfema (yunoncha: morphe — shakl) — oʻziga xos shakl va maʼnoga ega boʻlgan, boshqa maʼnoli qismlarga boʻlinmaydigan, soʻz (leksema) yasash yoki soʻzning shaklini hosil qilish uchun xizmat qiladigan lisoniy birlik. morfemalar oʻzbek tilida, asosan, affiks (qoʻshimcha) holatida boʻladi. masalan, -chi (kurashchi), -shunos (siyosatshunos), -q (taroq), -ki (tepki), -li (aqlli), -chan (ishchan), -la (tuzla), -illa (taqilla), -lar (bolalar), -roq, (kattaroq), -mtir (qoramtir) va hokazo. morfemalar asosiy vazifasiga koʻra, 2 turga boʻlinadi; soʻz yasovchilar va soʻzning shaklini yasovchilar. so'z yasovchi morfemalar yangi-yangi leksemalar hosil qilish uchun qoʻllanadi va oʻzbek tili lugʻat (leksik) qatlamining boyishida muhim rol oʻynaydi. soʻz shakli hosil qiluvchi morfemalar soʻzning qoʻshimcha maʼno ifodalovchi shaklini yasaydi. masalan: daraxtlar (daraxt soʻzining koʻplik shakli), balandroq (baland soʻzining daraja shakli), sargʻish (sariq soʻzining ozaytirma …

2 / 8

hlaydigan mutaxassisning g'oyasini (tish) ma'nosiga qo'shadi; "denting" da, morfema havo harakat g'oyasini qo'shadi (tishlarini qazish). ushbu morfemalarni o'zakka qo'shish asl nusxadan yangi so'zlarni hosil qiladi. unga qo'shiladigan o'zakdagi semantik o'zgarishlarni boshqarishga qodir morfema deyiladi affiks. agar radikaldan oldin qo'yilsa, u deyiladi prefiks; agar, keyin, qo'shimchasi. quyidagi holatlarga qarang: qo'shimcha va prefiks qo'shilishi natijasida hosil bo'lgan har bir yangi so'zga yangi ma'no beriladi. ba'zi hollarda sinf so'zi hatto o'zgartirilgan: tosh va tosh ismdan yasalgan fe'llardir tosh. qo'shimchalardan tashqari, ildizning o'zgarishini keltirib chiqaradigan morfemalar ham mavjud, ammo ular yangi so'z yaratmaydi, faqat asl nusxasini ta'sir qiladi, ya'ni bizda yangi so'z bo'lmasdan o'zgarishlarni keltirib chiqaradi. agar morfemani qo'shsak -s tosh so'ziga bizda bu ismning (toshlarning) sonli egilishi bo'ladi; agar morfemani qo'shsak -oz, bizda egiluvchanlik darajasi bor (tosh - toshning kichraytirishi). agar fe'lni birlashtirsak toshr, biz so'z oxirida modifikatsiyaga ega bo'lamiz: apedrejhey, tosheshkaklar, tosho, toshshudgor. ular fe'lni zamon (hozirgi, o'tmish, kelajak), shaxsan (1-chi, 2-chi) …

3 / 8

shbo'ron qilish kerakkulmoq (tematik unli o'tgan zamon kelajagi oxirlari bilan bog'langan - kuladi va 3-shaxs ko‘plik -am). fe'llarning tematik unlilari bo'lishi mumkin -a, -va va -o. morfemalar asosiy vazifasiga koʻra, 2 turga boʻlinadi; soʻz yasovchilar; soʻzning shaklini yasovchilar. suz yasovchi morfemalar yangi-yangi leksemalar hosil qilish uchun qoʻllanadi va oʻzbek tili lugʻat (leksik) qatlamining boyishida muhim rol oʻynaydi. soʻz shakli hosil qiluvchi morfemalar soʻzning qoʻshimcha maʼno ifodalovchi shaklini yasaydi. mas: daraxtlar (daraxt soʻzining koʻplik shakli), balandroq (baland soʻzining daraja shakli), sargʻish (sariq soʻzining ozaytirma shakli) keldim (kel feʼlining oʻtgan zamon birinchi shaxs birlik shakli) va boshqa morfemalar mustaqil qoʻllanmaydi, lugʻaviy maʼno ifodalay olmaydi, faqat soʻzning lugʻaviy va grammatik maʼnolari shakllanishiga xizmat qiladi. soʻz tarkibida morfema ishtirok etmasligi ham mumkin. „morfema“ termini va tushunchasini tilshunoslikka polyakrus tilshunosi i.a.boduen de kurtene kiritgan. lekin morfemaning i.a.boduen de kurtene talqini bilan ushbu, hozirgi talqini oʻrtasida bir qadar farq bor. image1.png image2.png image3.png image4.png /docprops/thumbnail.jpeg

4 / 8

morfemalarda shakl va ma’no munosabatlar - Page 4

5 / 8

morfemalarda shakl va ma’no munosabatlar - Page 5

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "morfemalarda shakl va ma’no munosabatlar"

termiz davlat universiteti o’zbek filologiyasi fakulteti filologiya va tillarni o’qitish (o’zbek tili) yo’nalishi 424-guruh talabasi hasanova xurshidaning “hozirgi o’zbek adabiy tili”fanidan tayyorlagan taqdimoti. mavzu: morfemalarda shakl va ma’no munosabatlar. morfema (yunoncha: morphe — shakl) — oʻziga xos shakl va maʼnoga ega boʻlgan, boshqa maʼnoli qismlarga boʻlinmaydigan, soʻz (leksema) yasash yoki soʻzning shaklini hosil qilish uchun xizmat qiladigan lisoniy birlik. morfemalar oʻzbek tilida, asosan, affiks (qoʻshimcha) holatida boʻladi. masalan, -chi (kurashchi), -shunos (siyosatshunos), -q (taroq), -ki (tepki), -li (aqlli), -chan (ishchan), -la (tuzla), -illa (taqilla), -lar (bolalar), -roq, (kattaroq), -mtir (qoramtir) va hokazo. morfemalar asosiy vazifasiga koʻra, 2 turga boʻlin...

This file contains 8 pages in PPTX format (296.0 KB). To download "morfemalarda shakl va ma’no munosabatlar", click the Telegram button on the left.

Tags: morfemalarda shakl va ma’no mun… PPTX 8 pages Free download Telegram