etimologiya

ZIP 11 стр. 113,5 КБ Бесплатная загрузка

11 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 113,5 КБ

Тип файла ZIP

Страницы 11

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 11

1503121832_69016.doc etimologiya reja: 1. tilning lug'at tarkibi 2. til lug'at tarkibining o'zgarishi 3. til lug'at tarkibi taraqqiyotining asosiy yo'llari 4. leksikografiya so'zlarshshg kelib chiqish tarixini o'rganuvchi soha etimologiya (grekcha etymon – haqiqiy, logos – ta'limot) deyiladi. etimologiya tilshunoslikning juda qadimiy sohasi bo'lib, eramizdan avvalgi faylasuf va filologlar ham so'zlarning dastlabki kelib chiqish tarixi bilan shug'ullanganlar. "etimologiya" termini qadimiy rumo olimlari xrizipp va varron nomlari bilan bog'liq ekanligi ehtimol qilinadi. so'zlarning haqiqiy va birinchi asl ma'nolari va shakllari til tarixi, boshqa tillar va dialektlardagi shu so'z to'g'ri kelgan o'zakka ega bo'lgan so'zlar bilan qiyoslash asosida aniqlanadi. bunda so'zlarning avvalgi ma'nosi va shakllari chuqur o'rganiladi. so'zlarning kelib chiqish tarixi tarix, arxeologiya, geografiya, antropologiya, madaniyat va san'at kabi qator fanlar yordamida aniqlanadi. so'zlarning kelib chiqish tarixini o'rganish tamoyillari va metodlari ancha murakkab bo'lib, boshqa fanlarga murojaat etishni taqozo etadi. "etimologiya" termini tilshunoslikda ikki ma'noda ishlatiladi: leksikologiyaning ma'lum tilda so'zlarning kelib chiqish tarixini o'rganuvchi …

2 / 11

daftar so'zidan kelib chiqqanligi va xi asr qadimiy uyg'ur tilida ba'zi o'zgarishlar bilan “tepter” shaklida ishlatilganini ko'rsatadilar. bu so'z defter "тетрадь", "реестр" ma'nosida xv asr qo'l yozmalarida ham uchraydi. biroq bu so'z rus tiliga дафтер, девтер, деотерь shakllarida o'zlashgan. bu so'z qipchoq va bulg'or tillari orqali tatar va boshqird tillariga daftar shaklida o'zlashgan. ko'rinadiki, daftar so'zining grekcha tovush tarkibiga yaqin bo'lgan "teri" ma'nosidagi so'zga deyarli aloqasi yo'q. arxitektor so'zi esa ko'pchilik tillarda bor. u grekcha architecton – "quruvchi" so'zidan olingan. biroq bu so'z har qanday quruvchini emas, balki faqat "haykal quruvchi yoki binoning loyihasini chizuvchi" ma'nosini bildiradi, ya'ni uning ma'nosi ancha toraygan. rus tilidan o'zbek tiliga qabul qilingan va kelib chiqishi ham ruscha bo'lgan samovar so'zi "choyxona" ma'nosida va shu so'zga sinonim bo'lib ishlatiladi. demak, samovar so'zi o'z ma'nosini kengaytirgan, ya'ni u, birinchidan, choy qaynatadigan idishni, ikkinchidan, choy ichadigan joy ma'nosini ifodalaydi. so'zlarning etimologiyasini o'rganish jarayonida ularning tor va keng …

3 / 11

deyiladi. masalan, mramor so'zi qaynar, kamar so'zining talaffuziga yaqinlashtirilib marmar deb aytiladi. asli gollandcha bo'lgan zontik so'zi uning tarkibidagi ik elementi kichraytish (domik) affiksi deb faraz qilinib, zont shaklida ham talaffuz qilinadi. barometr so'zining burimetr, mikroskop so'zining melkoskop deb talaffuz etilishi ham shu hodisaga kiradi. xalq etimologiyasiga doir so'zlar badiiy adabiyotda nutqni jonlantirish maqsadida ham qo'llanadi. tilning lug'at tarkibi tilning leksikasi tildagi barcha so'zlarni o'z ichiga oladi. tilda bor bo'lgan barcha so'zlar uning lug'at tarkibini tashkil etadi. tilda bor bo'lgan so'zlarning hisobi aniq emas. har bir til o'zining lug'at tarkibiga ega bo'lib, yuz minglab so'zlarni o'z ichiga olgan. eng mukammal tuzilgan lug'at ham barcha so'zlarni qamrab ololmaydi. chunki tilning asta-sekin rivojlanish jarayonida uning lug'at tarkibi ham takomillashib boradi. barcha yangi so'zlar yoki eski so'zlar lug'atdan o'rin olmagan bo'lishi mumkin. odatda lug'at tarkibidagi so'zlar ishlatilishiga ko'ra ikki guruhga bo'linadi: ko'p ishlatiluvchi so'zlar yoki faol lug'at va kam ishlatiluvchi so'zlar yoki nofaol …

4 / 11

'zlar bilan almashtirilib, kamroq ishlatilishi natijasida nofaol lug'atga o'tadi. masalan, bir vaqtlar faol lug'atga mansub bo'lgan omoch, qozi, ellikboshi kabi so'zlar keyingi paytda nofaol lug'atg'a o'tdi. aksincha, nofaol lug'atdagi so'zlarning ishlatilishi faollashadi. masalan, jamiyat taraqqiyotida paydo bo'lib turadigan yangi so'zlar dastlab nofaol lug'atga kiradi. ularning ma'lum qismi keyinchalik qo'llanish doirasi kengayib, hammaga tushunarli bo'lib, faol lug'atg'a o'tishi mumkin: traktor, gektar, invistitsiya va boshqalar. bu hol jamiyatning rivojlanish jarayonida kishilar nutq madaniyatining ham o'sib borishi bilan bog'liq. faol va nofaol lug'at tushunchalari chet tiliga o'rgatishda ko'p qo'llanadi. leksikologiya tilning lug'at tarkibini turli qatorlarga yoki guruhlarga ajratib o'rganadi. lug'at tarkibini bunday tasnif qilishda ularning tarixiy kelib chiqishi va ishlatilishiga e'tibor beriladi. jumladan, barcha kishilar tomonidan keng qo'llanuvchi so'zlar alohida guruhni tashkil etadi. ular kundalik turmushda eng ko'p ishlatiluvchi so'zlardir. qo'llanishi ma'lum bir hudud bilan chegaralangan so'zlar dialektizmlar leb ataladi va ular ham alohida guruhni tashkil etadi. masalan, shoti so'zi toshkent shevasida arava …

5 / 11

r stilistik ma'noda qo'llangan so'zlar deb ham ataladi. bunday so'zlarga oy, kun, chashma, qosh, yer, nazar tashlamoq, chehra kabi so'zlar kiradi. tilning lug'at tarkibidagi so'zlar, asosan, to'rt guruhga bo'linadi: 1) umumso'zlashuv nutqiga xos leksika; 2) mahalliy so'zlashuv nutqi leksikasi (dialektizmlar); 3) adabiy-kitobiy leksika; 4) umumadabiy til leksikasi (og'zaki va yozma nutqda ishlatiluvchi so'zlar). albatta, bu guruhlarga oid so'zlarni ishlatilishi aniq chegaraga ega emas. umumso'zlashuv nutqiga xos so'zlar barcha stillarda ishlatiladi. odatda, adabiy tillarda quyidagi stillar farqlanadi: 1) badiiy stil; 2) publitsistik stil; 3) ilmiy stil; 4) rasmiy ish qog'ozlari stili; 5) so'zlashuv stili. so'zlar ham bu stillarda ishlatilishiga ko'ra tasnif qilinadi. neytral so'zlar barcha stillarda qo'llanaveradi. terminlar esa fan va texnikaga oid ilmiy asarlarda ishlatiladi. terminlar badiiy uslubda ham ba'zan uslub talabiga ko'ra qo'llaniladi. masalan, urush mavzusida yozilgan asarlarda harbiy terminlar qo'llaniladi. asqad muxtorning "daryolar tutashgan joyda" asarida sanoat va ishlab chiqarishga oid terminlarning keng qo'llanilganligi kuzatiladi. dialektizmlar ilmiy va …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 11 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "etimologiya"

1503121832_69016.doc etimologiya reja: 1. tilning lug'at tarkibi 2. til lug'at tarkibining o'zgarishi 3. til lug'at tarkibi taraqqiyotining asosiy yo'llari 4. leksikografiya so'zlarshshg kelib chiqish tarixini o'rganuvchi soha etimologiya (grekcha etymon – haqiqiy, logos – ta'limot) deyiladi. etimologiya tilshunoslikning juda qadimiy sohasi bo'lib, eramizdan avvalgi faylasuf va filologlar ham so'zlarning dastlabki kelib chiqish tarixi bilan shug'ullanganlar. "etimologiya" termini qadimiy rumo olimlari xrizipp va varron nomlari bilan bog'liq ekanligi ehtimol qilinadi. so'zlarning haqiqiy va birinchi asl ma'nolari va shakllari til tarixi, boshqa tillar va dialektlardagi shu so'z to'g'ri kelgan o'zakka ega bo'lgan so'zlar bilan qiyoslash asosida aniqlanadi. bunda so'zlarning avvalgi ma'no...

Этот файл содержит 11 стр. в формате ZIP (113,5 КБ). Чтобы скачать "etimologiya", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: etimologiya ZIP 11 стр. Бесплатная загрузка Telegram