turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelishi va jadidlarning faoliyati

DOCX 40 sahifa 421,8 KB Bepul yuklash

40 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 421,8 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 40

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 40

turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelishi va jadidlarning faoliyati. jadidchilik xix asr oxiri – xx asr boshida turkiston, kavkaz, qrim, tatariston hayotida muhim ahamiyat kasb etgan ijtimoiy – siyosiy, ma’rifiy harakatdir. «jadid» arabcha so‘z bo‘lib, «yangi» degan ma’noni anglatadi. jadidchilik dastlab xix asrning 80 – yillarida qrimda ismoilbek gasprinskiy (1851 – 1914) rahbarligida qrim tatarlari o‘rtasida vujudga keldi. u 1884 yil martda qrimdagi boqchasaroy shahrida jadid maktabini ochadi va u «usuli savtiya tadrijiya» («rivojlanuvchi tovush usuli») maktabi bo‘lgan. yangicha usul – «usuli jadid» – savtiya (tovush) usuli bilan 12 bola o‘qitilib, 40 kunda savodini chiqarilgan. ismoilbek 1893 yilda toshkentga keladi va ziyoli ulamolar bilan uchrashadi. samarqandda bo‘ladi. u yerdan buxoroga borib, amir abdulahadni jadid maktabi ochishga ko‘ndiradi va mo‘minxo‘ja vobkendiy va g‘ijduvonlik domla fozil sa’y – harakati bilan dastlabki yangi usul maktabi ochildi. bu maktabga «muzaffariya» degan nom berilgan[footnoteref:2]1. [2: 1 ўзбекистон тарихи. р.шамсутдинов, х.мўминов. “андижон”. 2011, - б. 306 - …

2 / 40

i maktablarni diniy jamoat tomonidan qabul qilinishiga erishdi. 1911 yilda jadid maktablari turkistonda 63 ta bo‘lib, ularda 4106 bola o‘qigan. toshkentning o‘zida 24 ta bunday maktablarda 1740 bola o‘qigan. 1917 yil boshlarida o‘lkada 100 ga yaqin jadid maktablarida 5 mingdan ziyod o‘quvchi bo‘lgan. [3: 2 ўша асар., - б. 307 ] jadid maktablari, ya’ni yangi usul maktablarida diniy va dunyoviy ta’lim – tarbiya hamda ilm o‘zaro uyg‘unlashtirilib, maktabxonadagi yakka o‘qitish usulidan sinfda dars berish usuliga o‘tildi, sinflarda partalar, geografiya xaritalari, globus va boshqa ko‘rgazmali qo‘llanmalar paydo bo‘lgan. ularda xat – savod bolalarning ona tilida tovush usuli – usuli savtiyada o‘rgatilgan. jadid maktablarida qur’oni – karim, matematika, geografiya, ona tili, rus, arab tillari, ashula va hatto jismoniy tarbiya o‘qitila boshlandi. jadidchilik harakati turkistonda xix asrning oxirida quruq madaniy – ma’rifiy harakatning, ya’ni eski maktablarning qiyin o‘qitish tizimiga nisbatan yengil tovuch usuliga asoslangan yangi uslub (metod) asosida o‘qitishga o‘tishdangina iborat emasdi, ayni …

3 / 40

milliy – ozodlik harakatining mafkurasi – turkiston milliy mustaqillik mafkurasi vazifasini bajardi. jadidchilik o‘z tarixida ikki bosqichni o‘tgan. birinchisi – ma’rifatchilik bosqichi va ikkinchisi – siyosiy bosqich. ammo jadidlarinig davlatchilik masalasiga nisbatan qarashlari birinchi davrdanoq shakllangan edi. bu g‘oya va maqsadlar 1917 – 1920 yillarda «turkiston muxtoriyati», buxoro va xorazm xalq respublikalari davrida, qisqa muddatda va qisman bo‘lsada amalga oshirildi. turkistonda jadidchilik harakatini vujudga keltirishda mahmudxo‘ja behbudiy, abduqodir shukuriy (shakuriy), saidahmad siddiqiy – ajziy (samarqand), munavvarqori abdurashidxonov, abdulla avloniy, ubaydulla asadullaxo‘jaev (ubaydulla xo‘jaev), toshpo‘latbek norbo‘tabekov, tavallo (toshkent), fitrat, fayzulla xo‘jaev, usmonxo‘ja po‘latxo‘jaev, abdulvohid burhonov, sadriddin ayniy, abdulqodir muhiddinov (buxoro), obidjon mahmudov, isxoqxon to‘ra ibrat, hamza, cho‘lpon, muqammadsharif so‘fizoda, ashurali zohiriy (farg‘ona vodiysi), polvonniyoz hoji yusupov, bobooxun salimov (xorazm) muhim rol o‘ynadi. ushbu siymolarning sa’y – harakati bilan jadidchilik harakati taraqqiy etdi. jadidchilikning turkistondagi tadrijoti: i. 1885 – 1895 yillar: g. ismoilbekning «tarjumon» gazetasi ta’sirida qo‘qonda yangi – jadid usulidagi maktablar …

4 / 40

matbaa ishlarini yo‘lga qo‘yish, ilm – fan, adabiyot, madaniyat – maorifni milliylashtirish bosqichi. iv. 1914 – 1917 yillar: jadidchilikning o‘ta ijtimoiy – siyosiy yo‘nalish kasb etishi, jadidchilik siyosiy firqalarining tuzilishi va ularning uch xil turli talablar qo‘yishi: 1) rossiyadan to‘la ajralib chiqish; 2) rossiya federatsiyasi tarkibida «milliy – hududiy muxtoriyat» tuzish; 3) rossiya unitarizmi tarkibida faqat ma’naviy – diniy muxtoriyat huquqlari kafolatiga ega bo‘lish. v. 1917 yil oktabr – 1918 yil: ko‘qonda «turkiston muxtoriyati»ning tuzilishi va uning tugatilishi davri. vi. 1918 – 1924 yillar: sovet tizimi tarkibida maorif – matbaa ishlarida «chig‘atoy gurungi» ni tuzish bilan ajralib turadi. «chig‘atoy gurungi» – turkiston jadidlari tomonidan tashkil etilgan madaniy – ma’rifiy va ilmiy – adabiy tashkilot (1919 – 21). fitrat boshchiligida toshkentda tuzilgan. vii. 1925 – 1930 yillar: jadidchilikning keyingi taraqqiyoti «milliy jumhuriyatlar» doirasida bordi. jadidchilik asosan madaniyat – maorif, maktab va matbaa ishlarida «chig‘atoy gurungi» g‘oyalarini zimdan amalga oshirishga, milliy – …

5 / 40

va ma’murlar, hunarmandlar, savdogarlar kirgan. jadidlarning dehqonlar va askarlar o‘rtasida nufuzi avvaliga past bo‘lgan. jadidlar iqtisod va boshqaruv sohasida bir qator talablar, chunonchi, soliqlarni kamaytirish talabi bilan chiqishdi. ular dastlab buxorodagi amirlik tuzumi doirasida islohotlar joriy qilmoqchi bo‘lishdi. xx asr boshlarida buxoro jamiyati 2 guruhga: ikrom domla rahbarligidagi taraqqiyparvarlar va mulla abdurazzoq boshchiligidagi qadimiylarga bo‘lingan edi. jadidchilik buxoro va turkistonda bir vaqtda boshlangan bo‘lsa ham, amirlikdagi og‘ir muhit uning taraqqiyotini tezlashtirdi. 1910 yildan boshlab buxoroda jadidchilik harakati tashkiliy tus oldi va «tarbiyai atfol» maxfiy jamiyati asosida «yosh buxoroliklar» (1910 – 1920) partiyasi tashkil topdi 3 xiva jadidchiligi xx asr boshlarida xivada shakllangan jadidchilik bir qadar boshqacharoq tarixiy shart – sharoitda vujudga keldi. u bu yerda asosan ikkita oqimdan iborat edi. uning o‘ng oqimi xonlikda rivojlanayotgan savdo – sanoat korxonalari egalari hamda yirik boylarning vakillarini o‘ziga birlashtirgan edi. bu oqimga xiva xoni asfandiyorxonning bosh vaziri islomxo‘ja boshchilik qilgan. jadidchilikning o‘ng oqimi …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 40 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelishi va jadidlarning faoliyati" haqida

turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelishi va jadidlarning faoliyati. jadidchilik xix asr oxiri – xx asr boshida turkiston, kavkaz, qrim, tatariston hayotida muhim ahamiyat kasb etgan ijtimoiy – siyosiy, ma’rifiy harakatdir. «jadid» arabcha so‘z bo‘lib, «yangi» degan ma’noni anglatadi. jadidchilik dastlab xix asrning 80 – yillarida qrimda ismoilbek gasprinskiy (1851 – 1914) rahbarligida qrim tatarlari o‘rtasida vujudga keldi. u 1884 yil martda qrimdagi boqchasaroy shahrida jadid maktabini ochadi va u «usuli savtiya tadrijiya» («rivojlanuvchi tovush usuli») maktabi bo‘lgan. yangicha usul – «usuli jadid» – savtiya (tovush) usuli bilan 12 bola o‘qitilib, 40 kunda savodini chiqarilgan. ismoilbek 1893 yilda toshkentga keladi va ziyoli ulamolar bilan uchrashadi. samarqandda bo‘ladi. u ...

Bu fayl DOCX formatida 40 sahifadan iborat (421,8 KB). "turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelishi va jadidlarning faoliyati"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: turkistonda jadidchilik harakat… DOCX 40 sahifa Bepul yuklash Telegram