boshqaturkumso‘zlariningolmoshgako‘chishi

DOCX 31 pages 72.2 KB Free download

31 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 72.2 KB

File type DOCX

Pages 31

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 31

oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi kurs ishi mavzu: boshqaturkumso‘zlariningolmoshgako‘chishi topshirdi: _____________________ qabul qildi : ___________________ mundarija kirish.....................................................................................5 i bob. transpozitsiyahodisasi............................................5 1.1. transpozitsiyahaqidaumumiyma‘lumot.................12 1.2. so‘zturkumlaridatranspozitsiya..................................16 ii bob. olmoshso‘zturkumi...............................................23 2.1. olmoshso‘zturkumihaqidaumumiyma’lumot...........23 2.2. boshqaso‘zturkumlariningolmoshgako‘chishi...........31 xulosa..................................................................................34 foydalanilganadabiyotlarro‘yxati...................................35 kirish bugungigloballashuvjarayonidabarchasohalarqatorita’limda ham yirikislohotlaramalgaoshirilmoqda. yangio‘zbekistondamilliyo‘zliknianglash, adabiyotga, xususan, o‘zbekadabiyotigae’tiborlibo‘lishbarobarida har jihatdanbarkamolinsonnitarbiyalashdolzarbmasalagaaylandi. bu boradabirinchiprezidentimizi.a.karimov: “insonni, uningma’naviyolaminikashfetadiganyanabirqudratlivositaborki, u ham bo‘lsa, so‘zsan’ati, badiiyadabiyotdir. adabiyotninginsonshunoslik deb, shoirvayozuvchilarningesainsonruhiningmuhandislari deb ta’riflanishibejizemas, albatta”– deb bejizaytmagan[footnoteref:2]. [2: islomkarimov. yuksakma’naviyat- yengilmaskuch.-t.:ma’naviyat, 2008. 136-bet] o‘zbektilshunosligidabelgivaishorabildiruvchiso‘zlaruchraydi.bundayso‘zlarboshqaso‘zturkumio‘rnidaalmashinibishlatiladi.bu turkumniolmoshso‘zturkumi deb ataymiz.olmoshso‘zturkumiustidaisholibborgantadqiqotchiolimlarimizbor, jumladan,r.qo‘ng'urov,s.karimov,o.yusupova,m.hakimov,o‘.mamajonovlarilmiyishlarolibborgan.boshqatillardauchramaydiganbuso‘zturkumiatashma'nosigaegaemas. olmoshso‘zturkumio‘rganilishi,olmoshot,sifat,son o‘rnidaqo‘llanuvchimustaqilso‘zturkumi.olmoshlarni

2 / 31

ngasosiyma'nosivaqaysiso‘zo‘rnidaqo‘llanilishimatndaoydinlashadi.olmoshlarningma'nosinoaniqvaumumiybo‘ladi.ma'novagrammatikxususiyatlarigako‘ra,olmoshumumlashganpredmet(olmoshot:men,sen,u,kim,nima,hechkim,hechnima),umumlashganbelgi(olmosh-sifat:bu,shu,o‘sha,qaysi,allaqanday,hechqanday),umumlashganmiqdor (olmoshson:qancha,necha,muncha,o‘shancha) bildiruvchiolmoshgabo‘linadi.olmoshlarnoaniqligi,so‘zyasalishiniyo‘qligibilanboshqaso‘zturkumibilanfarqlanadiolmoshlarishoravabelgibildiruvchixususiyatigaegaekanuningpragmatiktomoni ham mavjuddir.bu jihatlarmatnningso‘zlaridanomoyonbo‘ladi.bunitahliletishbuo‘quvchigaxos.nutqimizdafikrimiznitinglovchigayetkazishuchunaloqakuzatiladi.so‘zlovchi (adresat) nimademoqchi,tinglovchi (adresant)buniqandayqabulqilyapti,shunianiqlashnisabab-maqsadlario‘rganiladi.buni biz olmoshlarninglingvopragmatikxususiyatlariorqalio‘rganamiz.tilimizdaso‘zlovchinutqidapresuppozetsiyalaruchraydi.ichkima'notilningsemantikasinianiqlashdabupresuppozitsiyaso‘zlarishlatiladi,buso‘zlarning tag ma'nosibo‘libtinglovchibunitezdafarqlayoladiyokiso‘zlovchio‘zfikrinitinglovchigao‘tkazaoladi.olmoshlarninglingvopragmatikxususiyatlarinianiqlashdanutqiymatnlardanfoydalanamiz tilshunoslik, „lingvistika“ —tilhaqidagi, uningijtimoiytabiati, vazifasi, ichkituzilishi, tasnifi, muayyantillarningamalqilish (faoliyat) qonunlari, tarixiytaraqqiyotihaqidagifandir. maqsadivavazifasigakoʻra, tilshunoslikningbirnechtayoʻnalishlari (sohalari) bor: umumiytilshunoslik — tilniumumaninsongaxoshodisasifatidaoʻrganuvchi, asosiyvazifasidunyotillarigaxosengumumiybelgi-xususiyatlarnianiqlashvayoritishboʻlgansoha; xususiytilshunoslik— ayrimbirtilbelgi-xususiyatlarinioʻrganuvchisoha; amaliytilshunoslik — tildanfoydalanishbilanaloqadoramaliymasalalarni (eksperimentalfonetika, leksikografiya, lingvostatistika, transkripsiya, transliteratsiyavaboshqalar) halqilishmetodlariniishlabchiquvchiyoʻnalish; matematiklingvistika, strukturaviytilshunoslik, qiyosiy-tarixiytilshunoslikvaboshqaparalingvistika

3 / 31

, etnolingvistika, psixolingvistika, sotsiolingvistikakabisohalarsoʻzlovchi (shaxs)ningjamiyatdagifaoliyatibilanaloqadortilxususiyatlarinioʻrganadi.shuninguchunmuhtaramprezidentimizsh.m.mirziyoyev “hayotimizgakattakuchbo‘libkirayotganyangiavlodimiznikamoltoptirishuchundavlatimiztomonidanbarchaimkoniyatlarsafarbaretiladi” – deganedilar[footnoteref:3]. [3: mirziyoyevsh.m. milliytaraqqiyotyo’limizniqat’iyatbilandavomettirib, yangibosqichgako‘taramiz.- t.: o‘zbekiston, 2017. 25-b] muammoningo‘rganilishdarajasi.o‘zbektilibirliklarini (jumladan, barchaso‘zturkumlarigaoidlug’aviybirliklarni) fonetik, fonologik, morfologik, leksik, semantik, stilistik, pragmatikjihatdano‘rganishkengko‘lamdaamalgaoshirilmoqda. binobarin, buboradahaletilishivachuquro‘rganilishilozimbo‘lganmuammolaranchagina. bugungikundabo‘layotganjamiyatdagio‘zgarishlar, taraqqiyottilimizda ham o‘zaksinitopmoqda. tilningmuhimelementihisoblanadiganso‘zninglingvistiktabiati, shaklvama’noxususiyatlari, uningnutqiyjarayondatutgano‘rniqadimdantadqiqotchilarningdiqqatinitortibkelmoqda. so‘zlarninginson, narsa-hodisa, belgi-xususiyat, harakat- holatsingarilarniifodalashdagio‘zigaxosjihatlarinibelgilashmaqsadidaularnimuayyanguruhlarvaturkumlargaajratganholdatahliletishborasidatilshunoslaryakdildirlar. o‘zbektilileksik-grammatiktizimidaalohidaxususiyatlargaegabo‘lganolmoshlar ham so‘zturkumlariorasidamustaqilguruhsifatidae’tirofetibkelinmoqdaki, bue’tirofma’lumnazariyaasoslargaega. so‘zturkumlarining, jumladanolmoshlarningo‘zbektilshunosligidao‘rganilishihaqidas.ashirboyevning “o‘zbektiligrammatikqurilishiningo‘rganilishtarixidan (1875-1917 yillardagirusturkologlariasarlariasosida)” mavzusidayozilgannomzodlikdissertasiyasivaj.eltazarovning “so‘zturkumlarihaqidalingvistiknazariyalar” nomlimonografiyasidama’lumotlarbatafsilberilgan[footnoteref:4]. [4: 16 yusupova sh.j. hozirgio'zbekadabiytilidarslaridao'quvchilartafakkurinio'stirishningilmiy-metodikasoslari: ped. fan.doktori ... diss. – toshkent, 2005. – 270 b; diss. a

4 / 31

vtoreferati. – 44 b.] ulardaqaydetilishicha, xix asrning 70-yillaridan boshlabchorrossiyasio‘rtaosiyonio‘zigabo‘ysundirganvayangimustamlakaniboshqarishuchunyerlikaholiningtilinio‘rganishilozimbo‘lgan. shu maqsaddam.terentyev, a.v.starchevskiy, v.nalivkin, s.a.lapin, i.a.belyayev, l.afanasyev, n.budzinskiy, n.ostroumovkabilarsart (o‘zbek) tilinio‘rganishgaoid 11 qo‘llanmalaryozishgan. o‘tganasrning 30-yillaridan boshlabo‘zbekolimlari ham grammatikagaoidasarlaryarataboshladilar. q.ramazonvax.qayumiy, x.qayumiyvas.dolimov, o.usmonvab.azizovlar ham muallifliklaridayaratilganqo‘llanmavadarsliklarshularjumlasidandir. bu asarlardaolmoshlarhaqidaayrimma’lumotlarberilgan. olmoshlarmasalasiyoritilganilmiymanbalarni 3 guruhgaajratibqarashmaqsadgamuvofiq: 1. olmoshtarixiynuqtainazardanyoritilganasarlar. o‘zbektilitariximorfologiyasiningismlarsilsilasidaqaraladiganolmoshlarqadimiyturkumlardanbo‘lib, ularningshakllanishivataraqqiyotig‘.abdurahmonovvash.shukurovning“o‘zbektiliningtarixiygrammatikasi”, j.hamdamovning “o‘zbektilitarixi. ii qism. tarixiymorfologiya.birinchibo‘lim” kabiasarlarda,h.ne’matovningayrimishlaridatadqiqotobyektibo‘lganhamdao‘ziningtegishliilmiy-nazariybahosiniolgan. o‘zbektilshunosligidaolmoshlartadqiqigabag‘ishlangansezilarliishlardanbiriyusupovningkuzatishlaribo‘libhisoblanadi.olimning “eskio‘zbekadabiytilidaolmoshlar (xv-xviasrlar)” deb nomlanganmonografiyasida alisher navoiyvauningzamondoshlariasarlarida, xv-xvi asrlardayuzagakelganyozmayodgorliklardao‘zifodasinitopganolmoshlarningbarchaturlarianiqlanganvatavsiflangan. eskio‘zbektilivahozirgio‘zbekadabiytilidaqo‘llanilganvaqo‘llanilayotganolmoshlarningasosiyleksikgrammatikhamdasemantikfarqlari, o‘zigaxosxususiyatlariishonchlidalillarasosidako‘rsatibberilgan. muallifolmoshlarxususidagi u yokibufikrnitasdiqlashmaqsadida xi-xii asrlardayaratilganyozmayodgorliklarhamdahozirgio‘zbektilivauningshevalaridanto‘planganmateriallardanqiyosiyfoydalangan. rus vaturkiytilshunosliklarhamdao‘zbektilshunosligidaolmoshlar

5 / 31

nio‘rganishgabag‘ishlanganqatorishlarb.yusupovningmonografiyasidatahlilqilinganvaularningayrimlarigamunosabatbildirilgan. tadqiqotgaberilganilovalar ham ilmiyjihatdanahamiyatlidir. ilovalardanma’lumbo‘lishicha, xv-xvi asrlareskio‘zbektilidaifodasinitopgan 64 ta olmosh (men, sen, ul, u, nimarsa, kimsavaboshqalar), qaydetilgandavrdaqo‘llangan 48 taolmoshningasliturkiyekanligi, 9 ta arabtilidano‘zlashtirilgan (jam’i, koffa,biajmaihimvaboshqalar), 7 ta fors-tojiktillaridanolingan (hamin, hamon, tobakayvaboshqalar).ilovalardanxv-xviasrlardaqo‘llanganolmoshlarninghozirgio‘zbekadabiytilidagishakllariningqiyosiyjadvaliham joyolgan. o‘zbektiliolmoshlarihaqidagi ilk maxsustadqiqotx.komilovaqalamigamansub. uning ‘‘o‘zbektilida son vaolmosh’’debatalganishidaolmoshlarningumumiytavsifidanso‘ng,ularningturlarihaqidaso‘zyuritilganvaular 6 ta deb ko‘rsatilgan. olmoshlarningmonografiktadqiqii. suyarovningyuqoridatilgaolingantadqiqotidamaxsusamalgaoshirilgan. mazkurdissertasiyabevositaolmoshlarningleksik-grammatikxususiyatlarinitahliletishgabag‘ishlangan.ammo i.suyarovningbirmulohazasianiqlik talab qiladi. kursishiningmaqsadi.transpozitsiya. boshqaturkumdagiso‘zlarniolmoshso‘zturkumigao‘tishinio‘rganishdaniborat. kursishiningobyekti.transpozitsiyavaboshqaso‘zlarniolmoshgao‘tishiniilmiyjihatdano‘rganish, hamdaularnimisollaryordamidaizohlash. kursishipredmeti.transpozitsiya. boshqaso‘zturkumlariningolmoshgao‘tishi. mavzudankelibchiqqanholdakursishiquyidagivazifalargaasoslanadi. 1. transpozitsiyahaqidama’lumot 2. so‘zturkumlari 3. olmoshso‘zturkumihaqidaumumiyma’lumot 4. boshqaso‘zturkumdagiso‘zlarniolmoshgako‘chishi kursishidaqo‘llaniladigantadqiqotusullari:tahlil, analiz, sintezumumlashtirishusuli. kursishiningamaliyahamiyati.kursishijarayonidailgarisurilganfikrlardan, yondashuvlardanhamdasamaradorliginitaʼminlovchikursishinatijalaridanpedagogikfanlarbo‘yichamaʼruzalartayyorlash, qo‘llanmalaryaratish, shuningdekmetodiktavsiyanomalaryaratishda, ishtajribalariniommalashtirishdasamaralifo

Want to read more?

Download all 31 pages for free via Telegram.

Download full file

About "boshqaturkumso‘zlariningolmoshgako‘chishi"

oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi kurs ishi mavzu: boshqaturkumso‘zlariningolmoshgako‘chishi topshirdi: _____________________ qabul qildi : ___________________ mundarija kirish.....................................................................................5 i bob. transpozitsiyahodisasi............................................5 1.1. transpozitsiyahaqidaumumiyma‘lumot.................12 1.2. so‘zturkumlaridatranspozitsiya..................................16 ii bob. olmoshso‘zturkumi...............................................23 2.1. olmoshso‘zturkumihaqidaumumiyma’lumot...........23 2.2. boshqaso‘zturkumlariningolmoshgako‘chishi...........31 xulosa..................................................................................34 foydalanilgan...

This file contains 31 pages in DOCX format (72.2 KB). To download "boshqaturkumso‘zlariningolmoshgako‘chishi", click the Telegram button on the left.

Tags: boshqaturkumso‘zlariningolmoshg… DOCX 31 pages Free download Telegram