boshqaturkumso‘zlariningolmoshgako‘chishi

DOCX 31 sahifa 72,2 KB Bepul yuklash

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇
1 / 31
oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi kurs ishi mavzu: boshqaturkumso‘zlariningolmoshgako‘chishi topshirdi: _____________________ qabul qildi : ___________________ mundarija kirish.....................................................................................5 i bob. transpozitsiyahodisasi............................................5 1.1. transpozitsiyahaqidaumumiyma‘lumot.................12 1.2. so‘zturkumlaridatranspozitsiya..................................16 ii bob. olmoshso‘zturkumi...............................................23 2.1. olmoshso‘zturkumihaqidaumumiyma’lumot...........23 2.2. boshqaso‘zturkumlariningolmoshgako‘chishi...........31 xulosa..................................................................................34 foydalanilganadabiyotlarro‘yxati...................................35 kirish bugungigloballashuvjarayonidabarchasohalarqatorita’limda ham yirikislohotlaramalgaoshirilmoqda. yangio‘zbekistondamilliyo‘zliknianglash, adabiyotga, xususan, o‘zbekadabiyotigae’tiborlibo‘lishbarobarida har jihatdanbarkamolinsonnitarbiyalashdolzarbmasalagaaylandi. bu boradabirinchiprezidentimizi.a.karimov: “insonni, uningma’naviyolaminikashfetadiganyanabirqudratlivositaborki, u ham bo‘lsa, so‘zsan’ati, badiiyadabiyotdir. adabiyotninginsonshunoslik deb, shoirvayozuvchilarningesainsonruhiningmuhandislari deb ta’riflanishibejizemas, albatta”– deb bejizaytmagan[footnoteref:2]. [2: islomkarimov. yuksakma’naviyat- yengilmaskuch.-t.:ma’naviyat, 2008. 136-bet] o‘zbektilshunosligidabelgivaishorabildiruvchiso‘zlaruchraydi.bundayso‘zlarboshqaso‘zturkumio‘rnidaalmashinibishlatiladi.bu turkumniolmoshso‘zturkumi deb ataymiz.olmoshso‘zturkumiustidaisholibborgantadqiqotchiolimlarimizbor, jumladan,r.qo‘ng'urov,s.karimov,o.yusupova,m.hakimov,o‘.mamajonovlarilmiyishlarolibborgan.boshqatillardauchramaydiganbuso‘zturkumiatashma'nosigaegaemas. olmoshso‘zturkumio‘rganilishi,olmoshot,sifat,son o‘rnidaqo‘llanuvchimustaqilso‘zturkumi.olmoshlarni
2 / 31
ngasosiyma'nosivaqaysiso‘zo‘rnidaqo‘llanilishimatndaoydinlashadi.olmoshlarningma'nosinoaniqvaumumiybo‘ladi.ma'novagrammatikxususiyatlarigako‘ra,olmoshumumlashganpredmet(olmoshot:men,sen,u,kim,nima,hechkim,hechnima),umumlashganbelgi(olmosh-sifat:bu,shu,o‘sha,qaysi,allaqanday,hechqanday),umumlashganmiqdor (olmoshson:qancha,necha,muncha,o‘shancha) bildiruvchiolmoshgabo‘linadi.olmoshlarnoaniqligi,so‘zyasalishiniyo‘qligibilanboshqaso‘zturkumibilanfarqlanadiolmoshlarishoravabelgibildiruvchixususiyatigaegaekanuningpragmatiktomoni ham mavjuddir.bu jihatlarmatnningso‘zlaridanomoyonbo‘ladi.bunitahliletishbuo‘quvchigaxos.nutqimizdafikrimiznitinglovchigayetkazishuchunaloqakuzatiladi.so‘zlovchi (adresat) nimademoqchi,tinglovchi (adresant)buniqandayqabulqilyapti,shunianiqlashnisabab-maqsadlario‘rganiladi.buni biz olmoshlarninglingvopragmatikxususiyatlariorqalio‘rganamiz.tilimizdaso‘zlovchinutqidapresuppozetsiyalaruchraydi.ichkima'notilningsemantikasinianiqlashdabupresuppozitsiyaso‘zlarishlatiladi,buso‘zlarning tag ma'nosibo‘libtinglovchibunitezdafarqlayoladiyokiso‘zlovchio‘zfikrinitinglovchigao‘tkazaoladi.olmoshlarninglingvopragmatikxususiyatlarinianiqlashdanutqiymatnlardanfoydalanamiz tilshunoslik, „lingvistika“ —tilhaqidagi, uningijtimoiytabiati, vazifasi, ichkituzilishi, tasnifi, muayyantillarningamalqilish (faoliyat) qonunlari, tarixiytaraqqiyotihaqidagifandir. maqsadivavazifasigakoʻra, tilshunoslikningbirnechtayoʻnalishlari (sohalari) bor: umumiytilshunoslik — tilniumumaninsongaxoshodisasifatidaoʻrganuvchi, asosiyvazifasidunyotillarigaxosengumumiybelgi-xususiyatlarnianiqlashvayoritishboʻlgansoha; xususiytilshunoslik— ayrimbirtilbelgi-xususiyatlarinioʻrganuvchisoha; amaliytilshunoslik — tildanfoydalanishbilanaloqadoramaliymasalalarni (eksperimentalfonetika, leksikografiya, lingvostatistika, transkripsiya, transliteratsiyavaboshqalar) halqilishmetodlariniishlabchiquvchiyoʻnalish; matematiklingvistika, strukturaviytilshunoslik, qiyosiy-tarixiytilshunoslikvaboshqaparalingvistika
3 / 31
, etnolingvistika, psixolingvistika, sotsiolingvistikakabisohalarsoʻzlovchi (shaxs)ningjamiyatdagifaoliyatibilanaloqadortilxususiyatlarinioʻrganadi.shuninguchunmuhtaramprezidentimizsh.m.mirziyoyev “hayotimizgakattakuchbo‘libkirayotganyangiavlodimiznikamoltoptirishuchundavlatimiztomonidanbarchaimkoniyatlarsafarbaretiladi” – deganedilar[footnoteref:3]. [3: mirziyoyevsh.m. milliytaraqqiyotyo’limizniqat’iyatbilandavomettirib, yangibosqichgako‘taramiz.- t.: o‘zbekiston, 2017. 25-b] muammoningo‘rganilishdarajasi.o‘zbektilibirliklarini (jumladan, barchaso‘zturkumlarigaoidlug’aviybirliklarni) fonetik, fonologik, morfologik, leksik, semantik, stilistik, pragmatikjihatdano‘rganishkengko‘lamdaamalgaoshirilmoqda. binobarin, buboradahaletilishivachuquro‘rganilishilozimbo‘lganmuammolaranchagina. bugungikundabo‘layotganjamiyatdagio‘zgarishlar, taraqqiyottilimizda ham o‘zaksinitopmoqda. tilningmuhimelementihisoblanadiganso‘zninglingvistiktabiati, shaklvama’noxususiyatlari, uningnutqiyjarayondatutgano‘rniqadimdantadqiqotchilarningdiqqatinitortibkelmoqda. so‘zlarninginson, narsa-hodisa, belgi-xususiyat, harakat- holatsingarilarniifodalashdagio‘zigaxosjihatlarinibelgilashmaqsadidaularnimuayyanguruhlarvaturkumlargaajratganholdatahliletishborasidatilshunoslaryakdildirlar. o‘zbektilileksik-grammatiktizimidaalohidaxususiyatlargaegabo‘lganolmoshlar ham so‘zturkumlariorasidamustaqilguruhsifatidae’tirofetibkelinmoqdaki, bue’tirofma’lumnazariyaasoslargaega. so‘zturkumlarining, jumladanolmoshlarningo‘zbektilshunosligidao‘rganilishihaqidas.ashirboyevning “o‘zbektiligrammatikqurilishiningo‘rganilishtarixidan (1875-1917 yillardagirusturkologlariasarlariasosida)” mavzusidayozilgannomzodlikdissertasiyasivaj.eltazarovning “so‘zturkumlarihaqidalingvistiknazariyalar” nomlimonografiyasidama’lumotlarbatafsilberilgan[footnoteref:4]. [4: 16 yusupova sh.j. hozirgio'zbekadabiytilidarslaridao'quvchilartafakkurinio'stirishningilmiy-metodikasoslari: ped. fan.doktori ... diss. – toshkent, 2005. – 270 b; diss. a
4 / 31
vtoreferati. – 44 b.] ulardaqaydetilishicha, xix asrning 70-yillaridan boshlabchorrossiyasio‘rtaosiyonio‘zigabo‘ysundirganvayangimustamlakaniboshqarishuchunyerlikaholiningtilinio‘rganishilozimbo‘lgan. shu maqsaddam.terentyev, a.v.starchevskiy, v.nalivkin, s.a.lapin, i.a.belyayev, l.afanasyev, n.budzinskiy, n.ostroumovkabilarsart (o‘zbek) tilinio‘rganishgaoid 11 qo‘llanmalaryozishgan. o‘tganasrning 30-yillaridan boshlabo‘zbekolimlari ham grammatikagaoidasarlaryarataboshladilar. q.ramazonvax.qayumiy, x.qayumiyvas.dolimov, o.usmonvab.azizovlar ham muallifliklaridayaratilganqo‘llanmavadarsliklarshularjumlasidandir. bu asarlardaolmoshlarhaqidaayrimma’lumotlarberilgan. olmoshlarmasalasiyoritilganilmiymanbalarni 3 guruhgaajratibqarashmaqsadgamuvofiq: 1. olmoshtarixiynuqtainazardanyoritilganasarlar. o‘zbektilitariximorfologiyasiningismlarsilsilasidaqaraladiganolmoshlarqadimiyturkumlardanbo‘lib, ularningshakllanishivataraqqiyotig‘.abdurahmonovvash.shukurovning“o‘zbektiliningtarixiygrammatikasi”, j.hamdamovning “o‘zbektilitarixi. ii qism. tarixiymorfologiya.birinchibo‘lim” kabiasarlarda,h.ne’matovningayrimishlaridatadqiqotobyektibo‘lganhamdao‘ziningtegishliilmiy-nazariybahosiniolgan. o‘zbektilshunosligidaolmoshlartadqiqigabag‘ishlangansezilarliishlardanbiriyusupovningkuzatishlaribo‘libhisoblanadi.olimning “eskio‘zbekadabiytilidaolmoshlar (xv-xviasrlar)” deb nomlanganmonografiyasida alisher navoiyvauningzamondoshlariasarlarida, xv-xvi asrlardayuzagakelganyozmayodgorliklardao‘zifodasinitopganolmoshlarningbarchaturlarianiqlanganvatavsiflangan. eskio‘zbektilivahozirgio‘zbekadabiytilidaqo‘llanilganvaqo‘llanilayotganolmoshlarningasosiyleksikgrammatikhamdasemantikfarqlari, o‘zigaxosxususiyatlariishonchlidalillarasosidako‘rsatibberilgan. muallifolmoshlarxususidagi u yokibufikrnitasdiqlashmaqsadida xi-xii asrlardayaratilganyozmayodgorliklarhamdahozirgio‘zbektilivauningshevalaridanto‘planganmateriallardanqiyosiyfoydalangan. rus vaturkiytilshunosliklarhamdao‘zbektilshunosligidaolmoshlar
5 / 31
nio‘rganishgabag‘ishlanganqatorishlarb.yusupovningmonografiyasidatahlilqilinganvaularningayrimlarigamunosabatbildirilgan. tadqiqotgaberilganilovalar ham ilmiyjihatdanahamiyatlidir. ilovalardanma’lumbo‘lishicha, xv-xvi asrlareskio‘zbektilidaifodasinitopgan 64 ta olmosh (men, sen, ul, u, nimarsa, kimsavaboshqalar), qaydetilgandavrdaqo‘llangan 48 taolmoshningasliturkiyekanligi, 9 ta arabtilidano‘zlashtirilgan (jam’i, koffa,biajmaihimvaboshqalar), 7 ta fors-tojiktillaridanolingan (hamin, hamon, tobakayvaboshqalar).ilovalardanxv-xviasrlardaqo‘llanganolmoshlarninghozirgio‘zbekadabiytilidagishakllariningqiyosiyjadvaliham joyolgan. o‘zbektiliolmoshlarihaqidagi ilk maxsustadqiqotx.komilovaqalamigamansub. uning ‘‘o‘zbektilida son vaolmosh’’debatalganishidaolmoshlarningumumiytavsifidanso‘ng,ularningturlarihaqidaso‘zyuritilganvaular 6 ta deb ko‘rsatilgan. olmoshlarningmonografiktadqiqii. suyarovningyuqoridatilgaolingantadqiqotidamaxsusamalgaoshirilgan. mazkurdissertasiyabevositaolmoshlarningleksik-grammatikxususiyatlarinitahliletishgabag‘ishlangan.ammo i.suyarovningbirmulohazasianiqlik talab qiladi. kursishiningmaqsadi.transpozitsiya. boshqaturkumdagiso‘zlarniolmoshso‘zturkumigao‘tishinio‘rganishdaniborat. kursishiningobyekti.transpozitsiyavaboshqaso‘zlarniolmoshgao‘tishiniilmiyjihatdano‘rganish, hamdaularnimisollaryordamidaizohlash. kursishipredmeti.transpozitsiya. boshqaso‘zturkumlariningolmoshgao‘tishi. mavzudankelibchiqqanholdakursishiquyidagivazifalargaasoslanadi. 1. transpozitsiyahaqidama’lumot 2. so‘zturkumlari 3. olmoshso‘zturkumihaqidaumumiyma’lumot 4. boshqaso‘zturkumdagiso‘zlarniolmoshgako‘chishi kursishidaqo‘llaniladigantadqiqotusullari:tahlil, analiz, sintezumumlashtirishusuli. kursishiningamaliyahamiyati.kursishijarayonidailgarisurilganfikrlardan, yondashuvlardanhamdasamaradorliginitaʼminlovchikursishinatijalaridanpedagogikfanlarbo‘yichamaʼruzalartayyorlash, qo‘llanmalaryaratish, shuningdekmetodiktavsiyanomalaryaratishda, ishtajribalariniommalashtirishdasamaralifo

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 31 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"boshqaturkumso‘zlariningolmoshgako‘chishi" haqida

oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi kurs ishi mavzu: boshqaturkumso‘zlariningolmoshgako‘chishi topshirdi: _____________________ qabul qildi : ___________________ mundarija kirish.....................................................................................5 i bob. transpozitsiyahodisasi............................................5 1.1. transpozitsiyahaqidaumumiyma‘lumot.................12 1.2. so‘zturkumlaridatranspozitsiya..................................16 ii bob. olmoshso‘zturkumi...............................................23 2.1. olmoshso‘zturkumihaqidaumumiyma’lumot...........23 2.2. boshqaso‘zturkumlariningolmoshgako‘chishi...........31 xulosa..................................................................................34 foydalanilgan...

Bu fayl DOCX formatida 31 sahifadan iborat (72,2 KB). "boshqaturkumso‘zlariningolmoshgako‘chishi"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: boshqaturkumso‘zlariningolmoshg… DOCX 31 sahifa Bepul yuklash Telegram