voqelangan muayyan sblari va gaplar nutqiy sintaktik birliklar

PPTX 32 pages 164.2 KB Free download

32 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 164.2 KB

File type PPTX

Pages 32

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 32

mavzu: voqelangan muayyan sblari va gaplar nutqiy sintaktik birliklar sifatida reja: sintaktik valentlik, sintaktik aloqa sbning boshqa birliklardan farqi sbda bogʻlanish usuli sintaktik valentlik. sintaktik valentlik leksema valentligining ikkinchi tomoni, u hokim mavqedagi leksemaning tobe leksemalarni o‘ziga tortish uchun ularning ma’lum bir sintaktik shaklda – kelishik, ko‘makchi, ravishdosh, sifatdosh qo‘shimchasini olishini talab qilishi. bu hokim leksemaning sintaktik mavqei, grammatik shakli tomonidan belgilanadi. masalan, xatni yozdi, xat yozildi sintaktik qurilmalaridagi (xatni) va (xat) so‘zlarining grammatik shakli bosh so‘zning grammatik shakli bilan belgilangan. sintaktik aloqa. mustaqil so‘zlarning nutq jarayonidagi erkin bog‘lanishi sintaktik aloqa deyiladi: suvlar tiniq, toza havo. sintaktik birlik bir necha a’zoli bo‘ladi. faqat gap bir a’zoli bo‘lishi mumkin. nutqda so‘zlarning bir-biri bilan bog‘lanishi har bir tilning lsq, leksemaning birikish imkoniyati asosida sodir bo‘ladi. so‘zning sintaktik munosabatga kirishuvi natijasida hosil bo‘lgan sintaktik qurilma so‘z qo‘shilmasi deyiladi. bu so‘zning bir-biriga ergashishi (a’lochi o‘quvchi) yoki tenglashishi (olma va anor) shakllarida bo‘lishi mumkin. tobelanish …

2 / 32

adi: so‘z birikmasi, so‘z tizmasi va gap. tenglashish aloqasi asosida so‘z tizmasi hosil bo‘lsa, tobelanish aloqasi asosida so‘z birikmasi va gap shakllanadi. so‘z qo‘shilmasi tobe aloqa so‘z birikmasi gap so‘z tizmasi teng aloqa so‘z tizmasi. so‘z tizmasi (olma va anor) teng huquqli a’zolardan tashkil topadi. ular orasida tobelik bo‘lmaydi. shunga muvofiq, so‘zlar orasida bir-birini izohlash, to‘ldirish hodisasi ham yo‘q. so‘z birikmasi birikuvchi so‘zlarning hokim-tobelik munosabati asosida hosil bo‘ladi. bunda izohlanuvchi a’zo kengayuvchi, izohlovchi a’zo kengaytiruvchi a’zo deb ham yuritiladi: kitobni o‘qimoq (kitobni – izohlovchi, kengaytiruvchi, o‘qimoq – izohlanuvchi, kengayuvchi). gap. gapning asosini ham tobelanish tashkil qiladi. kesim gapning markaziy, uyushtiruvchi bo‘lagi bo‘lib, u barcha gap bo‘lagini o‘ziga bevosita yoki bilvosita tobelaydi. sintaktik aloqani ifodalovchi vosita sintaktik shakl hosil qiluvchi qo‘shimcha, yordamchi so‘z, so‘z tartibi va ohangdir. (sintaktik shakl hosil qiluvchi vosita) – kelishik, egalik, kesimlik ko‘rsatkichlari. sb va so‘z. so‘z bir tushunchani ifodalaydi. sbda esa birdan ortiq tushuncha munosabatga kirishgan …

3 / 32

abi ibora ham yaxlit holda yashaydi. so‘z birikmasi esa vaqtincha va o‘zgaruvchan. so‘z birikmasini tashkil etgan so‘zlar nutqda o‘z mustaqil ma’nolari bilan qatnashgani holda ibora tarkibidagi so‘zlar o‘zlarining xos ma’nosidan uzoqlashgan (tarvuzi qo‘ltig‘idan tushdi iborasida tarvuz, qo‘ltiq, tushmoq so‘zlari o‘zlarining xos ma’nolariga ega emas) sbda hokim va tobe, kengayuvchi va kengaytiruvchi so‘z. sbda ma’nosi muayyanlashtirilayotgan so‘z hokim va uning ma’nosini muayyanlashtiruvchi so‘z tobe a’zo deyiladi (masalan, kitobni o‘qimoq birikmasida kitobni tobe va o‘qimoq hokim a’zo). bir so‘z bir nechta so‘zni o‘ziga tobe a’zo sifatida biriktirishi mumkin. lekin sbda bir so‘z faqat bir a’zogagina tobe a’zo sifatida bog‘lanishi mumkin, xolos. masalan, katta, chiroyli gulchambar birikmasida gulchambar so‘zi ikkita so‘zga hokim. lekin chiroyli so‘zi bir so‘zgagina tobe. hokim mavqeda yuzaga chiqayotgan leksema o‘zining hokim, tobe vazifada yuzaga chiqayotgan leksema esa o‘zining tobe valentligini namoyon qiladi. hokim va tobe a’zo vazifalari, grammatik shakli va sintaktik o‘rni asosida belgilanadi. tobe a’zo oldin kelib, keyingisining …

4 / 32

asining ma’nosi keng, u o‘qiladigan barcha narsalar ustida yuz beradigan tegishli harakatni ifodalaydi. kitobni o‘qimoq birikmasida esa aytilgan «barcha narsalar»dan asosan «kitob ustida bajariladigan harakat» mohiyatli toraygan ma’nosi qoladi. sbda bog‘lanish usuli bitishuv kitob oʻqimoq, toʻsatdan gapirmoq, tezda kelmoq moslashuv maktabning bogʻi, maktab bogʻi, bizning maktab, gul urugʻ. boshqaruv qalamda yozmoq, qalam bilan yozmoq, maktab bormoq, maktabga bormoq, maktab tomon bormoq, maktabga tomon bormoq, maktab tomanga bormoq bitishuvda birikkan so‘zlarning o‘zaro aloqasi, asosan, tartib va ohang bilan belgilanadi. bitishuv aloqasida morfologik ko‘rsatkich bo‘lmasa-da, tartib muhim vosita sifatida namoyon bo‘ladi. ba’zan ot turkumidagi so‘zlar ham hech qanday vositasiz tobe vazifada kela oladi: oltin soat, tosh yo‘l kabi. bunda ular mohiyatan tobe a’zolik doimiy belgisi bo‘lgan sifat, son, ravish turkumiga yaqinlashadi. bu hodisa nutqiy bo‘lib, oltin, tosh leksemasining lisoniy mohiyati bilan belgilanmagan. quyidagi so‘zlar bitishuv yo‘li bilan bog‘langan: 1) ravish +fe’l: o‘z-o‘zidan gapirmoq; 2) sifat+fe’l: yaxshi so‘zlamoq; 3) son+ot: o‘nta qalam, sakkiz …

5 / 32

lda bo‘lishini boshqaradi. masalan, kitobni o‘qimoq birikmasida tobe so‘zning tushum kelishigi shaklida kelishi o‘qimoq fe’lining o‘timliligi bilan belgilangan. agar bu fe’l o‘timsiz fe’lga aylantirilsa, (o‘qildi) tobe so‘zdagi tushum kelishigi shakli o‘zo‘zidan g‘oyib bo‘ladi: kitobni o‘qimoq- kitob o‘qildi. boshqaruv aloqasida tobe so‘zni har xil turkumdagi so‘z boshqarishi mumkin. uyga bormoq (fe’lli boshqaruv), mendan katta (sifat boshqaruvi), tovushdan tez (ravishli boshqaruv), o‘qishda birinchi (son boshqaruvi), aytgan bola (otli boshqaruv). 20 boshqaruv kelishikli boshqaruv ko‘makchili boshqaruv ravishdoshli boshqaruv sifatdoshli boshqaruv moslashuv sbning ikki tomonlama grammatik shakllangan turi bo‘lib, bunda tobe a’zo hokim a’zoga muvofiq egalik shaklini, hokim a’zo tobe a’zoga muvofiq ravishda qaratqich yoki bosh kelishik shaklini oladi. masalan, ukamning daftari, sizning uyingiz, fuzuliy g‘azali kabi. moslashuv atamasi har ikkala a’zo bir-birini taqozo qiluvchi morfologik vositaga egaligini anglatadi. moslashuv aloqasida tobe a’zo qaratuvchi, hokim a’zo qaralmish deb yuritiladi. sbda bog‘lanish omili. sbning tuzilishi, tashkil etuvchi a’zolarning o‘zaro munosabatini o‘rganish jarayonida birikishning ichki qonuniyati …

Want to read more?

Download all 32 pages for free via Telegram.

Download full file

About "voqelangan muayyan sblari va gaplar nutqiy sintaktik birliklar"

mavzu: voqelangan muayyan sblari va gaplar nutqiy sintaktik birliklar sifatida reja: sintaktik valentlik, sintaktik aloqa sbning boshqa birliklardan farqi sbda bogʻlanish usuli sintaktik valentlik. sintaktik valentlik leksema valentligining ikkinchi tomoni, u hokim mavqedagi leksemaning tobe leksemalarni o‘ziga tortish uchun ularning ma’lum bir sintaktik shaklda – kelishik, ko‘makchi, ravishdosh, sifatdosh qo‘shimchasini olishini talab qilishi. bu hokim leksemaning sintaktik mavqei, grammatik shakli tomonidan belgilanadi. masalan, xatni yozdi, xat yozildi sintaktik qurilmalaridagi (xatni) va (xat) so‘zlarining grammatik shakli bosh so‘zning grammatik shakli bilan belgilangan. sintaktik aloqa. mustaqil so‘zlarning nutq jarayonidagi erkin bog‘lanishi sintaktik aloqa deyiladi: suvlar tiniq, t...

This file contains 32 pages in PPTX format (164.2 KB). To download "voqelangan muayyan sblari va gaplar nutqiy sintaktik birliklar", click the Telegram button on the left.

Tags: voqelangan muayyan sblari va ga… PPTX 32 pages Free download Telegram