tilshunoslik nazariyasiga doir qarashlar

DOCX 19 pages 50.0 KB Free download

19 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 50.0 KB

File type DOCX

Pages 19

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 19

$o’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi _______________________________________________________universiteti __________________________________________________________fakulteti ______________________________________________guruh talabasining ,,tilshunoslik nazariyasiga doir qarashlar” mavzusida mustaqil ishi bajardi: tekshirdi: _________________________2025 reja: kirish 1. tilshunoslik nazariyasining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari 2. tilning tabiati va mohiyati haqiidagi nazariy qarashlar 3. tilshunoslikda zamonaviy yo’nalishlar va tadqiqot metodlari \ xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish til insoniyat tafakkuri, madaniyati va ijtimoiy taraqqiyotining eng muhim omillaridan biridir. inson o‘z fikrini ifoda etish, bilim almashish, jamiyatda o‘zaro munosabatni shakllantirish uchun tilga ehtiyoj sezadi. shu bois tilni o‘rganish qadimdan boshlangan bo‘lib, u dastlab diniy, falsafiy va mantiqiy qarashlar asosida shakllangan. inson tafakkurining o‘sishi, yozuvning paydo bo‘lishi, madaniy aloqalarning kengayishi tilga bo‘lgan ilmiy qiziqishni kuchaytirgan. tilshunoslik fani (lingvistika) ana shu ehtiyoj natijasida vujudga kelgan bo‘lib, u tilda sodir bo‘ladigan qonuniyatlarni, tuzilmani, ishlash mexanizmlarini, tarixiy o‘zgarishlarni va ijtimoiy ahamiyatni o‘rganadi. dastlab tilshunoslik amaliy tahlil vositasi sifatida paydo bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik u mustaqil ilmiy fan darajasiga ko‘tarildi. tilni o‘rganish nafaqat …$

2 / 19

t kasb etadi. tilshunoslik nazariyasi tilning ichki tuzilishini, grammatik tizimini, leksik boyligini, fonetik va semantik xususiyatlarini, shuningdek, uning jamiyatdagi funksiyasini ilmiy asosda o‘rganadi. tilning kelib chiqishi, rivojlanish bosqichlari, til tizimi va uning ishlash mexanizmlarini izohlovchi nazariyalar orqali inson tafakkuri va muloqot jarayoni chuqur tahlil qilinadi. 1.tilshunoslik nazariyasining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari qadimgi davr tilshunoslik qarashlari (hind, yunon, arab tilshunosligi) tilshunoslikning ildizlari insoniyatning dastlabki tafakkur jarayonlari bilan bog‘liq. qadimiy xalqlar orasida tilni tahlil qilishga bo‘lgan dastlabki urinishlar hindiston, yunoniston va arab dunyosida kuzatiladi. qadimgi hind tilshunosligi — eng qadimiy va mukammal tizimlardan biridir. miloddan avvalgi vi–iv asrlarda yashagan pānini nomi bilan bog‘liq bo‘lgan “aṣṭādhyāyī” (sakkiz bobli grammatika) asari dunyo tilshunosligining ilk ilmiy grammatik tizimi sifatida e’tirof etiladi. u sanskrit tili grammatikasini qat’iy qoidalarga asoslanib tahlil qilgan, so‘z yasalishi, morfologiya va sintaksis masalalarini batafsil yoritgan. hind tilshunoslari tilda tovushlar (fonemalar)ning o‘rni, grammatik kategoriyalar va semantik aloqalarni aniqlash orqali tilni mantiqiy tizim sifatida …

3 / 19

tilining grammatik tizimini o‘rganishga turtki bo‘ldi. viii–ix asrlarda sibaveyh tomonidan yozilgan “al-kitob” asari arab tilshunosligi tarixida asosiy manba hisoblanadi. u arab tilidagi so‘z yasalishi, gap tuzilishi, tovush o‘zgarishlari, ma’no tahlili kabi masalalarni ilmiy asosda izohlagan. arab tilshunosligi o‘rta asr yevropasiga katta ta’sir ko‘rsatgan, ayniqsa grammatika va fonetika bo‘yicha ilmiy yondashuvlar shu davrda shakllangan. shunday qilib, qadimgi hind, yunon va arab tilshunoslik an’analari keyingi davr lingvistik tizimlarining poydevorini yaratdi. ular tilda qonuniyat borligini isbotlab, uni mantiq, falsafa va tafakkur bilan bog‘laganlar. yevropa tilshunosligi taraqqiyoti (xix–xx asrlar) tilshunoslik yevropada mustaqil ilmiy yo‘nalish sifatida aynan xix asrda shakllandi. bu davr “qiyosiy-tarixiy tilshunoslik” davri deb ataladi. frans bopp, yakob grimm, rasmus rask, avgust shleyxer kabi olimlar turli tillarning o‘xshash tomonlarini solishtirish orqali umumiy til qonuniyatlarini aniqladilar. ular indoevropa tillari oilasining mavjudligini isbotladilar va tilning tarixiy taraqqiyotini genetik asosda tahlil qildilar. xix asr oxiriga kelib, qiyosiy-tarixiy yo‘nalish o‘rnini yangi nazariy yondashuv — strukturalizm egalladi. bu …

4 / 19

talariga kelib, tilshunoslikda yangi burilish yuz berdi — n. xomskiy tomonidan “generativ grammatika” nazariyasi ishlab chiqildi. bu yondashuvga ko‘ra, til inson miyasi tomonidan tabiiy ravishda shakllantiriladigan universal qobiliyatdir. xomskiy til strukturasi inson ongida tug‘ma grammatik modellar asosida tashkil topishini ilmiy asosda isbotladi. shunday qilib, yevropa va amerika tilshunosligi tilni strukturaviy, formal va kognitiv tizim sifatida tahlil qilish orqali lingvistika fanining yangi bosqichini boshlab berdi. o‘zbek tilshunosligining ilmiy asoslanishi va shakllanish jarayoni o‘zbek tilshunosligi o‘z ildizlarini turkiy tillar tadqiqidan oladi. o‘rta asrlarda yashagan buyuk mutafakkirlar — mahmud koshg‘ariy (“devonu lug‘otit-turk”), ahmad yugnakiy, alisher navoiy, zamahshariy kabi allomalar tilshunoslikning shakllanishiga ulkan hissa qo‘shganlar. mahmud koshg‘ariy o‘z asarida turkiy tillarning fonetik, morfologik, leksik xususiyatlarini chuqur tahlil qilgan. alisher navoiy esa “muhokamat ul-lug‘atayn” asarida turkiy va fors tillarining grammatik, fonetik va estetik jihatdan taqqoslanishini amalga oshirgan. xx asrda o‘zbek tilshunosligi ilmiy asosda rivojlana boshladi. fitrat, qayum ramazon, a. qodiriy, elbek, o‘tkir rashidov kabi olimlar …

5 / 19

ahlil qilmoqda. 2. tilning tabiati va mohiyati haqidagi nazariy qarashlar til va tafakkur o‘zaro bog‘liqligi masalasi til va tafakkur o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tilshunoslik nazariyasining eng qadimiy va eng muhim masalalaridan biridir. inson tafakkuri — bu miyada kechadigan fikrlash jarayoni, til esa bu fikrni tashqi shaklda ifodalash vositasidir. demak, til fikrning tashuvchisi, tafakkur esa tildagi mazmunning manbai hisoblanadi. bu munosabat haqida qadimdan turli olimlar o‘z fikrlarini bildirganlar. platon va aristotel tilni “fikrning ifodasi”, “mantiqiy tushunchalarni tashuvchi vosita” deb qaraganlar. ularning nazarida, til inson aqlining natijasidir. vilgelm fon gumboldt esa tilni “xalq ruhining mahsuli” sifatida baholagan va “har bir xalq o‘z dunyoqarashini tili orqali shakllantiradi” degan mashhur g‘oyani ilgari surgan. xx asrda bu masala chuqur ilmiy asosda o‘rganila boshladi. e. sapir va b. uorf tomonidan ilgari surilgan “lingvistik nisbiylik gipotezasi” til va tafakkur o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni yangi bosqichda izohladi. ularning fikricha, har bir til dunyoni o‘ziga xos tarzda tasvirlaydi, shuning uchun turli …

Want to read more?

Download all 19 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tilshunoslik nazariyasiga doir qarashlar"

o’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi _______________________________________________________universiteti __________________________________________________________fakulteti ______________________________________________guruh talabasining ,,tilshunoslik nazariyasiga doir qarashlar” mavzusida mustaqil ishi bajardi: tekshirdi: _________________________2025 reja: kirish 1. tilshunoslik nazariyasining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari 2. tilning tabiati va mohiyati haqiidagi nazariy qarashlar 3. tilshunoslikda zamonaviy yo’nalishlar va tadqiqot metodlari \ xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish til insoniyat tafakkuri, madaniyati va ijtimoiy taraqqiyotining eng muhim omillaridan biridir. inson o‘z fikrini ifoda etish, bilim almashish, jamiyatda o‘zaro mun...

This file contains 19 pages in DOCX format (50.0 KB). To download "tilshunoslik nazariyasiga doir qarashlar", click the Telegram button on the left.

Tags: tilshunoslik nazariyasiga doir … DOCX 19 pages Free download Telegram