abul qosim az-zamaxshariy

PDF 5 pages 245.5 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 245.5 KB

File type PDF

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

mahmud az-zamaxshariy (1075-1144) mahmud az-zamaxshariy (1075-1144) ko'hna xorazm zaminida jahon fani va madaniyati rivojiga munosib hissa qo'shgan ko'plab buyuk allomalar etishib chiqqan. abul qosim az-zamaxshariy ana shunday ulug' siymolardan biridir. allomaning to'liq ismi abul qosim mahmud ibn umar az-zamaxshariy bo'lib, u hijriy 467 yil rajab oyining 27 kuni (1075 yil 19 mart) xorazmning katta qasabalaridan biri — zamaxshar qishlog'ida tavallud topdi. az-zamaxshariy haqidagi ma'lumotlar asosan o'rta asr arab manbalarida keltiriladi. otasi unchalik badavlat bo'lmasa-da, savodli, taqvodor, diyonatli kishi bo'lgan va aksar vaktini qur'on tilovatiyu namoz o'qish bilan o'tkazib, zamaxshardagi bir masjidda imomlik ham qilgan. az-zamaxshariyning onasi ham taqvodor, dindor ayollardan hisoblangan. aftidan, az-zamaxshariyning otasi serfarzand bo'lgan. chunonchi, shoir qasidalaridan birida otasining farzandlari ko'p va oilasi katta bo'lgani tufayli ham tirikchilik yo'lida tinmay mehnat qilgani haqida yozadi. az-zamaxshariylar oilasi islomning mu'taziliy ta'limotiga mansub bo'lib, yosh mahmudning dunyoqarashi mana shu dindor, taqvodor otasining ta'sirida shakllandi va dastlabki bilimni ham o'z otasidan oldi. …

2 / 5

ilmlarni puxta egallashga kirishadi, o'sha davrda ilm ahpi orasida qadrlangan xattotlik san'atini ham mukammal egallab, o'z tirikchiligini birqadar tuzatadi. so'ng, arab tarixchisi va biografi ibn xallikonning yozishicha, talabalik yoshiga etgach, bilimini yanada oshirish, har tomonlama kamol toptirish maqsadida buxoroga yo'l oladi. buxoro, mashhur olim abu mansur as-saolibiyning (961-1138) iborasi bilan aytganda: «somoniylar davridan boshlab shon-shuhrat makoni, saltanat ka'basi va zamonasining ilg'or kishilari jamlangan: er yuzi adiblarining yulduzlari porlagan va o'z davrining fozil kishilari yig'ilgan (joy) edi». az-zamaxshariy buxoroda o'qishni tugatgach, bir necha yil xorazmshohlar xizmatida bo'lib, kotiblik bilan shug'ullanadi, hukmdorlar bilan yaqinlashishga urinadi. biroq qobiliyati, ilmi, fazilatiga yarasha biror mansab va munosib e'tibor ko'rmagach, o'zga yurtlarga safar qiladi, matlabu-maqsadlarining ushalishiga umid bog'laydi. 1118 yili az-zamaxshariy og'ir dardga chalinadi, bu kasallikdan tuzalgach esa hukmdorlar xizmatiyu mansab va mol-dunyo ta'masidan mutlaqo voz kechadi, qolgan umrini faqat ilm-fanga bag'ishlashga, asarlar ta'lif etishga astoydil qaror qiladi. az-zamaxshariyning o'z davri ilmlarini to'liq egallashga, olimlik darajasiga …

3 / 5

siy, ash-shayx as-sadiyd al-xayyatiy, lug'at ilmini esa abu mansur mavhub ibn al-xadar al-javoliqiy kabi mashhur olimlardan o'rgandi. az-zamaxshariy hayoti davomida marv, nishopur, isfahon, shom, bag'dod va shijozda, ikki marta makkada bo'ldi. olim bu erda ilmiy ishlarini davom ettirdi, arab tili grammatikasi va lug'atini hamda mahalliy qabilalarning lahjalari, maqollari, urf-odatlarini chuqur o'rgandi, bu mintaqa jug'rofiyasiga oid xilma-xil ma'lumotlarni to'pladi. adib ko'p asarlarini makkaligida yaratadi. o'z hayotida chuqur iz qoddirgan makkada az-zamaxshariy besh yilcha yashaydi. shu boisdan u jorulloh («ollohning qo'shnisi») degan sharafli laqabga muyassar bo'ladi. o'z davrining yirik olimi darajasiga ko'tarilgan az-zamaxshariyning xorazmda ham, sharqning boshqa ko'pgina shaharlarida ham ko'pdan-ko'p shogirdlari bo'lgan, alloma ko'p vaqtini o'shalarga bag'ishlardi. u qarindosh-urug'larining qiyin-qistovlariga qaramasdan, hayotida biror marta ham uylanmagan. ilmiy asarlar yaratish va munosib shogirdlar tayyorlashni farzand o'stirishdan a'lo deb hisoblagan. az-zamaxshariy oxirgi marta makkadan qaytib, xorazmda bir necha yil yashaydi va hijriy 538 yilda, arafa kechasi (1144 yil 14 aprel) vafot etadi. 1333 …

4 / 5

ardan hisoblanadi. ko'pchilik olimlar o'z ilmiy qimmati jihatidan az-zamaxshariyning bu asari taniqli arab tilshunosi sibavayhning (796 yili vafot etgan) arab grammatikasiga oid kitobidan keyin ikkinchi o'rinda turadi, deb ta'kidlaganlar. o'sha davrning o'zidayoq arablar orasida ham bu asar katta e'tibor qozongan va arab tilini o'rganishda asosiy qo'llanmalardan biri sifatida keng tarqalgan. hatto shom (suriya) hokimi muzaffariddin muso kimda-kim az-zamaxshariyning ushbu asarini yod olsa, unga besh ming kumush tanga pul va sarupo sovg'a qilishni va'da bergan. bir qancha kishilar asarni yod olib, mukofotga ham sazovor bo'lganligi manbalarda keltirilgan. bu misol az-zamaxshariy asarining o'sha davrda ham qanchalik yuksak baholanganini ko'rsatadi. bu asarning bir qo'lyozmasi toshkentda, o'zr fa sharqshunoslik institutida saqlanadi. «al-mufassal»ning ixchamlashtirilib, muxtasar holga keltirilgan nusxasi 2 / 5 mahmud az-zamaxshariy (1075-1144) «al-unmazaj» («namuna») nomi bilan ataladi. grammatikaga oid asarlaridan sharh abyat kitob sibavayh» — hozir zikr etganimiz sibavayhning kitobiga yozilgan mukammal sharhdir. az-zamaxshariyning xorazmshoh alouddavla abulmuzaffar otsizga bag'ishlab yozilgan «muqaddimat ul-adab» asari …

5 / 5

an, ularning etimologiyasiga katta e'tibor qilgan. shu boisdan ham az-zamaxshariyning bu yirik asarini mazkur yo'nalishdagi dastlabki asarlardan deyishga haqlimiz. «muqaddimat ul-adab» arabchadan fors, chig'a-toy, mo'g'ul va turk tillariga tarjima qilingan. manbalarda ta'kidlanishicha, asarning chig'atoy tilidagi tarjimasi az-zamaxshariyning o'zi tomonidan amalga oshirilgan. zotan xorazmshoh otsizning tushunishi uchun asarning arabcha matni bilan birgalikda chig'atoy tilidagi tarjimasi ham yaratilgan, deb bilish o'rinlidir. «muqaddimat ul-adab» yaratilgan davridan boshlab bir necha asrlar davomida olimlar, tadqiqotchilar diqqatini o'ziga tortib kelayotir. u birinchi marta 1706 yili xo'ja ishoq afandi tomonidan usmonli turk tiliga tarjima etilgan. so'ngra ovro'poning bir qancha tillariga (frantsuz, nemis) o'girilgan. parij, leyptsig, vena, leydan, qozon shaharlarida, norvegiya, misr va hindistonda bir necha marta chop etilgan. nemis olimi vatzastayn «muqaddimat ul-adab»-ning ovro'po qo'lyozma fondlaridagi ettita nusxasini qiyosiy o'rganib, 1850 yili leyptsigda asarning ikki jildlik tanqidiy matnini nashr etgan. asarning chig'atoy tilidagi tarjimasi uzbek tili tarixini o'rganuvchilar uchun muhim ahamiyatga egadir. bu haqda sadriddin ayniy 1921 …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "abul qosim az-zamaxshariy"

mahmud az-zamaxshariy (1075-1144) mahmud az-zamaxshariy (1075-1144) ko'hna xorazm zaminida jahon fani va madaniyati rivojiga munosib hissa qo'shgan ko'plab buyuk allomalar etishib chiqqan. abul qosim az-zamaxshariy ana shunday ulug' siymolardan biridir. allomaning to'liq ismi abul qosim mahmud ibn umar az-zamaxshariy bo'lib, u hijriy 467 yil rajab oyining 27 kuni (1075 yil 19 mart) xorazmning katta qasabalaridan biri — zamaxshar qishlog'ida tavallud topdi. az-zamaxshariy haqidagi ma'lumotlar asosan o'rta asr arab manbalarida keltiriladi. otasi unchalik badavlat bo'lmasa-da, savodli, taqvodor, diyonatli kishi bo'lgan va aksar vaktini qur'on tilovatiyu namoz o'qish bilan o'tkazib, zamaxshardagi bir masjidda imomlik ham qilgan. az-zamaxshariyning onasi ham taqvodor, dindor ayollardan hisoblan...

This file contains 5 pages in PDF format (245.5 KB). To download "abul qosim az-zamaxshariy", click the Telegram button on the left.

Tags: abul qosim az-zamaxshariy PDF 5 pages Free download Telegram