tarixiylik jihatdan o'zbek tili leksikasi

PDF 5 pages 386.9 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 386.9 KB

File type PDF

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

4-seminar mashg’ulot. so’zlarni iste’mol doirasini sharhlash. tarixiylik jihatdan o’zbek tili leksikasi 3 xil: 1) zamonaviy qatlam. 2) eski qatlam. 3) yangi qatlam. zamonaviy qatlam. yangilik va eskilik buyog’iga ega bo’lmagan so’zlar zamonaviy qatlam so’zlarini tashkil etadi. tilda faol qo’llanuvchi so’zlar zamonaviy qatlam so’zlaridir. zamonaviy qatlam so’zlari lug’at boyligining asosini tashkil etadi. eski qatlam.eskilik bo’yog’iga ega bo’lgan so’zlar eski qatlamni tashkil etadi. eski qatlam so’zlari ikki xil bo’ladi: 1) tarixiy so’zlar (istorizmlar); 2) arxaik so’zlar ( arxaizmlar). 1. istorizmlar ( tarixiy so’zlar) tarixga oid ( hozirgi kunda yo’q) narsa- hodisalarning atamalaridir; istorizm hisoblangan so’z ham, shu so’z ifodalagan narsa- hodisa ham hozirgi davrda qo’llanmaydi: cho’ri, kanizak, jallod, zindon, sovut, sodoq, paranji. ayrim tarixiy so’zlar “tirilgan”, ya’ni hozirda ishlatilmoqda: hokim, madrasa, mufti, dorilfunun, ro’za fitr, dorulmuallimun. 2. arxaizmlar(eskirgan so’zlar) hozirda mavjud bo’lgan narsa-hodisalarning eskirgan atamalaridir :zavraq(kema), ulus(xalq), lang(cho’loq), firqa(partiya), tilmoch(tarjimon), budun(xalq), bitik( kitob), irn (lab), dudoq( lab), hamshira (singil), meng ( xol), …

2 / 5

lik belgisi (bo’yog’i) sezilib turadigan so’zlar neologizmlar deyiladi: bakalavr, magistr, litsey, kollej. o’zbek tili lug’at tarkibidagi eski va yangi so’zlar nofaol so’zlar deb, zamonaviy qatlam so’zlari esa faol so’zlar deb nomlanadi. tildagi barcha so’zlar uning lug’at boyligini tashkil etadi. tilning lug’at boyligi ikki manba-ichki va tashqi manba orqali ortib boradi. tilning ichki imkoniyatlari orqali so’z yasash (qo’shimcha qo’shish va so’zlarni qo’shish orqali); shevalardan so’z olish ichki manba, boshqa tildan so’z olish tashqi manba hisoblanadi. boshqa tillardan so’z olish natijasida o’z qatlam va o’zlashgan qatlam farqlanadi. o’zbekcha, turkiycha so’zlar o’z qatlam nomi bilan, boshqa tildan olingan so’zlar o’zlashgan qatlam atamasi bilan yuritiladi. o’z qatlam o’z qatlamga o’zbek tiliga oid bo’lgan, shuningdek, turkiy tillar uchun umumiy bo’lgan so’zlar kiradi. o’zbek tili lug’at tarkibida turkiy tillar uchun umumiy bo’lgan so’zlar anchagina: tosh, tog’, er, bosh, suv, til, qo’l, kishi, bola; oq, qora, qizil, ko’k, sariq, yashil, yaxshi, yomon; bir, ikki, uch, besh, olti, …

3 / 5

zlar) quyidagi xususiyatlarga ega. 1) v,z,l,g, tovushlari bilan boshlanadigan so’zlar o’zbekcha emas: lab. 2) f, h, ‘ ishtirok etgan so’zlar o’zbekcha hisoblanmaydi: bahor, fikr. 3) o’zbekcha so’zlarda unlilar yonma-yon kelmaydi: (soat). 4) o’zbekcha so’zlar omonim xarakterda bo’ladi: soch-soch, tut-tut. 5) o’zbekcha so’zlarda tarixiy tovush o’zgarishlari sezilib turadi: yig’och- og’och, jil-yil: jilon-yilon-ilon. 6) o’zbekcha (turkiy) so’zlarda bir bo’g’in tarkibida undoshlar yonma-yon kelmaydi; g’isht, daraxt. o’zlashgan qatlam arabcha, forscha-tojikcha, xitoycha, mo’g’ulcha, grekcha, ruscha so’zlar o’zlashgan qatlamni tashkil etadi. o’zbek tilidagi o’zlashgan qatlamning asosini arab, fors-tojik, rus tillaridan o’tgan so’zlar tashkil etadi. arabcha so’zlar: kitob, maktab, xalq, maorif, shoir, ma’no, ilhom, san’at, tanqid, madaniyat, kashf, a’lo, odob, xat, savod, amal, oila, inson, husn, nutq, soat, avlod, savol, sinf, millat, hikoya, maqol, hayot, shamol, qadr, dohiy, mag’rur, xafa. arabcha so’zlar diniy atamalar va turli soha nomlaridir. o’zbek xalqi vakillariga qo’yiladigan ismlarning ko’pi arabcha. arabcha so’zlar quyidagi xususiyatlarga ega. 1. (v) f,h,’ harflari ishtirok etgan …

4 / 5

orscha-tojikchadir. tojikcha so’zlar: osmon,oftob, bahor, baho, barg, daraxt,gul, xona, mirob, dasta, bemor, g’isht, dasht, xonadon,shogird, xaridor, serob, shirin, mard, mehribon, jonajon, kamtar, kam, chala, balki, agar, ham, go’sht, non, sozanda, sabzavot, reja, dard, ombur, tesha, bobo, dugona, do’st, xonadon, peshona, kaft. til-umumiy, nutq esa xususiy hodisadir. nutq ikki shaklda bo’ladi: og’zaki va yozma. og’zaki nutq bevosita, yozma nutq bavosita amalga oshiriladi. xalq tili o’zbek xalqining so’zlashuv nutqidir. xalq tili tarkibiga adabiy til ham kiradi. xalqning asosiy til boyligi adabiy til hisoblanadi. adabiy til xalq tilining fonetik, talaffuz, lug’aviy va grammatik jihatidan me’yorlashtirilgan eng yuqori shaklidir. adabiy til me’yorlari va qoidalari shu xalq tilida so’zlovchilar uchun umumiy bo’ladi. adabiy tilning ham ikki ko’rinishi mavjud: og’zaki adabiy til (radio, televideniye); yozma adabiy til (matbuot tili) . o’zbek tiliga oid dastlabki yozma yodnomalar (o’rxun-enasoy yozuvlari) v- viii asrlarga oiddir. tildagi so’zlarning qo’llanishi bir xil darajada emas. qo’llanish doirasi jihatidan o’zbek tili leksikasi ikki …

5 / 5

sika deyiladi. bunday so’zlar dialektizmlar ham deb yuritiladi. sheva so’zlari adabiy tildan uch xususiyatiga ko’ra farqlanadi: a) fonetik xususiyatiga ko’ra: aka-oka, bola-bala, dada-doda, kovush-govush,edi- jedi. b) leksik xususiyatiga ko’ra: kartoshka-barang, yong’oq-g’o’z, g’isht-karvich, buzoq-o’jak, narvon-shoti. v) grammatik xususiyatiga ko’ra: oshni-oshti, kelyapti- kevotti, boramiz-boravuz, bobomga-boboma. ba’zi so’zlar adabiy til va dialekt(sheva) da qo’llangani holda, adabiy tilda shevadagidan o’zgacha ma’noda ishlatiladi. masalan, irkit; adabiy tilda: “kir, iflos”; shevada: “ayron xalta” ma’nosini bildiradi. tavoq; adabiy tilda ichi chuqur idish; farg’ona shevasida “lagan” ma’nosida qo’llanadi. bir-biriga yaqin bo’lgan shevalar yig’indisi lahja deyiladi. o’zbek xalq shevalari uchta lahjaga birlashadi. qarluq lahjasi. bu lahjaga farg’ona, toshkent tipidagi shahar shevalari kiradi. bu lahjaga kiruvchi shevalar “y-lashgan” deb ham yuritiladi. qipchoq lahjasi. bu lahjaga kiruvchi shevalar “j- lashgan” ham deyiladi. negaki, so’z boshidagi y o’rnida asosan j qo’llanadi; yo’ldosh-jo’ldosh, yil-jil, etti-jetti. o’g’uz lahjasi. bu lahjaga xorazm, turkman shevalari kiradi. bu shevalarda so’z boshidagi jarangsiz undosh jaranglilashadi: tovush-dovush, kuch-guch. o’zbek …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tarixiylik jihatdan o'zbek tili leksikasi"

4-seminar mashg’ulot. so’zlarni iste’mol doirasini sharhlash. tarixiylik jihatdan o’zbek tili leksikasi 3 xil: 1) zamonaviy qatlam. 2) eski qatlam. 3) yangi qatlam. zamonaviy qatlam. yangilik va eskilik buyog’iga ega bo’lmagan so’zlar zamonaviy qatlam so’zlarini tashkil etadi. tilda faol qo’llanuvchi so’zlar zamonaviy qatlam so’zlaridir. zamonaviy qatlam so’zlari lug’at boyligining asosini tashkil etadi. eski qatlam.eskilik bo’yog’iga ega bo’lgan so’zlar eski qatlamni tashkil etadi. eski qatlam so’zlari ikki xil bo’ladi: 1) tarixiy so’zlar (istorizmlar); 2) arxaik so’zlar ( arxaizmlar). 1. istorizmlar ( tarixiy so’zlar) tarixga oid ( hozirgi kunda yo’q) narsa- hodisalarning atamalaridir; istorizm hisoblangan so’z ham, shu so’z ifodalagan narsa- hodisa ham hozirgi davrda qo’llanmaydi: cho’r...

This file contains 5 pages in PDF format (386.9 KB). To download "tarixiylik jihatdan o'zbek tili leksikasi", click the Telegram button on the left.

Tags: tarixiylik jihatdan o'zbek tili… PDF 5 pages Free download Telegram