klassik fizikaning yuzaga kelishi

PDF 8 pages 777.3 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 777.3 KB

File type PDF

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

3-ma’ruza klassik fizikaning yuzaga kelishi. reja: fizikada yangi ilmiy-izlanish usulining yuzaga kelishi. olam tuzilishi haqida ikki xil ta’limotning o’zaro kurashi. fizikani matematikalashtirishning boshlanishi. ovrupoda fanlar akdemiyalarining yuzaga kelishi. tayanch so’zlar: zohiriy, botiniy, kompas, elektr, magnit, geliosentrik, geosentrik, atmosfera, difraksiya. rodjer bekon (1214-1292 y.) - angliyada tug’ilgan, lekin fransuz millatiga mansub bo’lib, falsafada tabiat hodisalarini bilishning tajriba usulini asos qilib oladi va u «matematikasiz birorta ham fanni o’rganish mumkin emas», deb ta’kidlaydi. u bir qator ixtirolar ijodkori: porox, linza, ko’rish trubasi, kompas, par mashina, samolyot va h.k. u o’zining optikaga doir asboblarida arab olimi al- xaysam fikrlariga tayanadi. bekon birinchi marta linzaning fokus masofasini o’lchaydi va yorug’lik abberasiyasini ochadi. ko’zoynakning qo’llanilishini ko’rsatib beradi. bekon bilish jarayonini ikki turga bo’ladi: hodisa va narsalarni tashqi ko’rinishiga tayangan holda mulohaza yuritib fikr qilish yetarli emas, narsa va hodisalar mohiyatini bilish uchun ichki intuisiya ham zarur ekanligini birinchi bo’lib e’tirof etadi. u zohiriy va botiniy …

2 / 8

salari to’g’risida ingliz vrachi vilyam gilbert (1540-1603) o’zining 1600 yilda chop etgan "magnit, magnitli jismlar va ulkan magnit" degan asarida to’liq ma’lumot beradi. u o’zining kuzatishlari va tajribalariga asoslanib, birinchi marta elektr va magnit hodisalari turlicha mohiyatga ega ekanligini ta’kidlaydi. shuningdek, u kompas strelkasining yo’nalishini yerning magnit maydoni bilan bog’liq ekanligini birinchi bo’lib isbotlab beradi. elektr va magnit hodisalari va ular o’rtasidagi bog’lanish xix asrgacha o’zgarishsiz qoldi. 1820 yilda ersted tajribasidan keyin bu sohada yangi- yangi kashfiyotlar yuzaga kela boshlaydi. leonardo da vinchi (1452-1519) — italiyalik mashhur rassom, injener, ensiklopedist olim bo’lib, aristotel fikrlariga qarama-qarshi o’laroq mantiqiy bilimdan tamoman voz kechib, tajriba va kuzatish uslubini bilishning asosiy vositasi deb qaragan. u 100 ga yaqin ixtirolar qilgan, dehqonchilik asbob- uskunalaridan boshlab, harbiy qurol va aslahalar yaratib, amaliy tadqiqotlardan nazariy xulosalarga kelgan. u birinchi marta insonning parvoz etishi mumkinligini ko’rsatib, parashyut tuzilishini hisoblab bergan. leonardo yassi va turli hajmdagi jismlarning og’irlik markazini …

3 / 8

kopernik quyoshni harakatsiz va uning atrofida boshqa sayyoralar, shu jumladan, yer ham aylana bo’ylab harakat qiladi deydi. albatta, kopernik nazariyasi kamchiliklardan holi emas edi, ammo uning geliosentrik nazariyasi katta ahamiyatga ega bo’ldi. kopernik geliosentrik nazariyasining ikkita kamchiligi bor edi: 1) sayyoralar aylana bo’ylab harakatlanadi deyiladi; 2) sayyoralar dinamikasi talqin etilmagan edi. hozirgi tasavvurlarga ko’ra sayyoralar quyosh atrofida ellipis bo’ylab harakatlanadi. ularning harakati butun olam tortilish qonuniga bo’ysunadi. dj. bruno — (1550-1600) italiyalik astronom, 1592 yilda venesiya shahri inkvizasiyasi qo’liga tushadi va 7 yillik qamoq jazosi ham uni o’z qarashlaridan voz kechishga unday olmadi, 1600 yil 17 fevralda u gulxanda yondiriladi. dj. bruno olamning moddiyligini, geliosentrik nazariyani yoqlab chiqadi. uning astronomiyaga doir ilmiy qarashari kelajakda fan va madaniyat rivojiga ulkan hissa qo’shdi. klassik fizika asosiy yo’nalishlarining yuzaga kelishi g. galiley (1564-1642)- italiyaning pizo shahrida tug’ilgan. u yoshligidan tabiat hodisalariga qiziquvchan bo’lib, mayatnikning tebranish vaqtini o’zgarmas ekanligini aniqlab, undan keyinchalik vaqtni o’lchaydigan …

4 / 8

i ham borligini kashf etadi, uning bu trubasi 30 karra kattalashtirishga ega edi. u quyosh dog’larining o’zgarib turishini qayd etib, bu o’zgarish quyoshning o’z o’qi atrofida aylana bo’ylab harakati natijasi deb tushuntiradi. galileyning olam tuzilishi to’g’risidagi nazariyasi kopernik va dj. bruno nazariyasi to’g’ri ekanligini isbotlab berib, cherkov xizmatchilarining qahr va g’azabiga duchor bo’ladi. 1631 yilda birinchi marta galiley ustidan cherkov hukmi e’lon qilinadi va uning ilmiy natijalari xavfli deb ta’qiqlab qo’yiladi. 1632 yilda uning «diolog» nomli asari chiqadi, ushbu asarida u ptolemey sistemasining noto’g’ri ekanligini va kopernik nazariyasi haqiqatga yaqin ekanligini savol va javob shaklida bayon etadi. galiley harakatniing nisbiylik prinsipini kashf etadi. u ptolemeyning yer olamning markazi va tinch turadi degan fikrini, hamda kopernikning quyosh olamning markazi va u harakatsiz tinch turadi degan fikrini ham rad etadi. uning bu fikrlari cherkov xodimlarining g’azabini keltiradi va 1632 yilda rim papasi uni sudga chaqiradi. kasalmand galileyni 1633 yilda zambilda rimga olib …

5 / 8

ligini tajribada isbotlagandan keyin, havo ham xuddi suyuqlik singari bosim beradi, degan g’oyani ilgari suradi. bu ishni bajarishni u shogirdi torichelliga topshiradi, 1644 yilda galiley ko’rsatmasi bilan torichelli tomonidan atmosfera bosimi mavjudligi kashf etiladi. «diolog» asarida uch kishi o’rtasida tortishuv hikoya etiladi. birinchi kuni olam tuzilishi to’g’risida platon va kopernik nazariyasi muhokama etiladi. ikkinchi kuni — yerning harakatini, nisbiylik prinsipi va inersiya tushunchasi orqali tushuntiradi: mexanik hodisalar barcha inersial sanoq sistemalarida bir xilda kechadi. bir sanoq sistemasidan boshqasiga o’tishda tezliklar galiley almashtirishlari orqali hisoblanadi. v' = v1+ v2 ; uchinchi kuni - yerning yillik harakati, sayyoralar harakati, geliosentrik sistemani u geometriya va dinamika qonunlariga asoslanib tushuntiradi. to’rtinchi kuni — dengiz toshqini to’g’risidagi, hodisani yer markazining aylanma harakati va inersiya qonuni asosida tushuntiradi, albatta, uning bu fikrini hozirgi fan nuqtai nazaridan qarasak noto’g’ridir. u yorug’lik tezligini o’lchash usulini taklif etadi, ammo bu usul bilan yorug’lik tezligini o’lchash imkoniyati bo’lmaydi. dinamika. «agar …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "klassik fizikaning yuzaga kelishi"

3-ma’ruza klassik fizikaning yuzaga kelishi. reja: fizikada yangi ilmiy-izlanish usulining yuzaga kelishi. olam tuzilishi haqida ikki xil ta’limotning o’zaro kurashi. fizikani matematikalashtirishning boshlanishi. ovrupoda fanlar akdemiyalarining yuzaga kelishi. tayanch so’zlar: zohiriy, botiniy, kompas, elektr, magnit, geliosentrik, geosentrik, atmosfera, difraksiya. rodjer bekon (1214-1292 y.) - angliyada tug’ilgan, lekin fransuz millatiga mansub bo’lib, falsafada tabiat hodisalarini bilishning tajriba usulini asos qilib oladi va u «matematikasiz birorta ham fanni o’rganish mumkin emas», deb ta’kidlaydi. u bir qator ixtirolar ijodkori: porox, linza, ko’rish trubasi, kompas, par mashina, samolyot va h.k. u o’zining optikaga doir asboblarida arab olimi al- xaysam fikrlariga tayanadi. bekon...

This file contains 8 pages in PDF format (777.3 KB). To download "klassik fizikaning yuzaga kelishi", click the Telegram button on the left.

Tags: klassik fizikaning yuzaga kelis… PDF 8 pages Free download Telegram