leksemaning semantik tabiati

DOCX 7 стр. 17,6 КБ Бесплатная загрузка

7 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 17,6 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 7

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 7

mavzu: leksemaning semantik tabiati: leksema, semema va sema. kirish leksema sema xulosa adabiyotlar kirish leksikologiyada shunday bir termin borki, u lisoniy jihatdan ma’no hisoblanadi. nutqiy jihatdan esa u tushuncha degani. lisoniy va nutqiy birliklarni farqlar ekanmiz, biri inson ongi, xotirasida mavjudligi, ikkinchisi esa ayni damda undan foydalanib nutq hosil qilayotganligimiz tushuniladi. semasiologiya, semema, sema va semalarning turlari – bu barchasi ma’no ifodalashga xizmat qiladi. so’z va ularning ma’nolarini o’rganadi. til mazmun tomonining mustaqil birligi sanalib kelinayotgan semema va uning tarkibiy qismlari, sememani tashkil etuvchilar semalarga boʻlinishi hozirgi tilshunosligimiz tomonida toʻla tan olingan. sh. rahmatullayev, i.qoʻchqortoyev va boshqalarning tadqiqotlari vositasida bu tushunchalar oʻzbek tilshunosligida toʻla ommalashdi. leksema (yunoncha: lexis — soʻz, ifoda) — til qurilishining leksik maʼno anglatuvchi lugʻaviy birligi. leksema bildiradigan maʼno soʻzning material qismi: maʼlum tovush kompleksini maʼlum obyektiv voqelikka bogʻlash bilan kishi ongida yuzaga keladigan mazmun-mundarija. har qanday leksema oʻzining fonelshlari ifodalagan maʼnosi va grammatik xususiyatlari birligidan iborat. …

2 / 7

if berilgan: leksika yunoncha so’z bo’lib, so’zga oid tilshunoslik hisoblanadi. biror til yoki shevada muayyan paytda mavjud bo’lgan so’zlar majmui. leksema terminini qo’llash 1918-yilda rus tilshunosi a.m.peshkovskiy tomonidan taklif etilgan. ilk marta n.n.durnovoning “grammatik lug’at”iga kiritilgan. leksema termini so’zlarni grammatik xususiyatlardan xoli idrok etish uchun tanlangan. leksema linosiy birlik hisoblanib, u mantiqiy kategoriya asosida shakllangan. mantiqan o’ylash, fikr yuritish uchun leksemadan foydalaniladi. inson xotirasida bor barcha leksema bilan gapiradi. nutq jarayonida esa ular so’zni hosil qiladi. so’zlarning ma’nolarini anglash esa lisoniy birlik. misol uchun, gul deydigan bo’lsak, lisonda faqat gul shakli ko’z ongimizda gavdalanadi. uni nutqqa aylantirar ekanmiz, gulning turlari-yu qismlarini birma bir alohida ifoda etib tasvirlaymiz. "sema" yunoncha soʻzdan olingan boʻlib, belgi, mazmun, maʼno jihatining eng kichik birligi, semema (leksik maʼno)ning tarkibiy qismi. masalan, "atrof" leksemasining maʼnosi (sememasi) "hamma" va "tomon" semalaridan iborat. yoki "daraxt" leksemasining sememasi "predmet", "oʻsimlik", "yerda oʻsuvchi", "tanali", "ildizli", "shoxli", "bargli" va boshqa semalardan tashkil …

3 / 7

mavjud. bu jihat leksemani ham chetlab o’tmagan. leksemadagi ichki va tashqi omillari uning tashqi qobig’i nomema deyiladi, ichki esa semema deya nomlanadi. "nomema" grek tilidan olingan bo’lib, leksemaning moddiy tomonini tashkil etgan nutq tovushlari, harflari nazarda tutiladi. nomemealar bular harflar va tovushlar bilan ifodalanadi. masalan, d+a+f+t+a+r deydigan bo’lsa, bu tovushlarning barchasi nomema va daftar deganda tasavvurimizdagi tasvir va uning ma’nosi semema hisoblanadi. nomemalrning joyi o’zgarsa ham faqat nomema deb aytilaveradi, lekin semema bo’lmaydi. semema bo’lish uchun lisonda bir ma’no, tushuncha mavjud bo’lishi kerak. inson xotirasida shakllangan bo’lishi zarurdir. semema – mustaqil leksemalarning lisoniy tabiati, sinonimik qatori bilan aniqlanadigan mazmuni ya’ni lisondagi bor barcha so’zlar bazasi va ularning ma’noviy xuxusiyatlarini o’zida mujassam etish hisoblanadi. semalar nihoyatda ko’p, ammo nutqiy jarayonda ulardan qanday foydalanish, sinonimik so’zlardan qaysi biri qo’llash, qaysi jihatidan kelib chiqib tanlash bizning ixtiyorimizda. semalar sememalarni tashkil etadi. shuning uchun ham, leksema ikki tomonga ega til birligidir. aniqrog’i, u shakl …

4 / 7

bir-biriga biriktiradi, grammatik jihatdan shakllantiradi. shu asosda fikr yuritadi. demak, inson faqat ovoz chiqargandagina emas, balki ovoz chiqarmaganida ham fonemalarga moddiy shakl beradi. odamning ichki nutqi o’zidan boshqa hech kimga ayon bo’lmaydi. tashqi nutqda esa nomema tovushlar (yoki harflar) tizmasi, imo-ishoralar, turli xil signallar ko’rinishida muayyan tus oladi, voqelashadi. avvalgi boblarda ko’rib o’tganimizdek, tashqi nutqning aniq moddiy shakli nutq vaziyati bilan, so’zlovchi (nutq muallifi) ning maqsad va imkoniyatlari bilan belgilanadi. sistem tilshunoslik leksemalarning moddiy tomoniga—nomemalarga ko’p ahamiyat bermaydi. chunki ko’rib o’tganimizdek, nomemaning aniq shakli nutq sharoiti bilan belgilanadi va u leksemaning mohiyatiga ta’sir etmaydi. leksemaning mohiyati uning ichki tomoni—semema orqali va shunga ko’ra leksemaning boshqa til birliklari bilan munosabatga, aloqaga kirishuvi orqali belgilanadi. ammo nutqda, ayniqsa, nazmiy, nutqda nomema katta ahamiyatga ega bo’ladi. nazarimizda behad katta ahamiyatga ega: qofiya, radif, tajnisning o’nlab turlari, qalb, saj’, tasrit’, tasmit, taattuf, harfiy va lafziy san’atlar nomemaning oʻrni beqiyos. leksemaning ichki, mazmuniy tomoni semema …

5 / 7

dagi “uslubiy betaraf” unsuri ikkinchi sememada, ikkinchi sememadagi “so‘zlashuv uslubiga xos” unsuri birinchi sememada yo‘q. agar semema aynan bo‘lib qolsa, demak, bu ular tavsifida noqislik mavjud deyishga asos bo‘ladi. semema mukammal tavsiflanganda, bu tavsifdanoq ushbu tilni eng nozik jihatlarigacha puxta bilgan kishi so‘z qaysi leksema haqida ketayotganligini ravshan anglaydi”. demak, bu fikrdan shunday xulosa qilamizki, leksemalarning sememalarini berishda nihoyatda diqqatli bo‘lish talab etiladi. izohli lug‘atlarda berilgan izohlarni qisqartirish, ixchamlashtirish yo‘lidan borib, semalarning izoh sifatiga putur yetkazmaslik lozim. shuningdek, sinonim leksemalarning semantik kengaytmasini tuzishda faqat havola berish yo‘lidan borish yaxshi natija beravermaydi; sinonimlarga o‘zaro havola berish bilan cheklanilsa, semalar ochilmay qolishi mumkin. shu sababli semantik kengaytmalarni giperhavola bilan boyitishning aniq tamoyillari ishlab chiqilishi kerak. tilshunos sh.rahmatullayev faqat sememaga ega birlikni leksema sifatida baholaydi: “biz analiz yo‘liga, ya’ni nutqdan tilga borish yo‘liga o‘rganib ketganmiz. albatta, konkret birlikdan (so‘zformadan) abstrakt birliklarga (so‘zformani tarkib toptiruvchi birliklarga) borish oson ko‘chadi. shu yo‘l bilan borib, so‘zforma …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 7 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "leksemaning semantik tabiati"

mavzu: leksemaning semantik tabiati: leksema, semema va sema. kirish leksema sema xulosa adabiyotlar kirish leksikologiyada shunday bir termin borki, u lisoniy jihatdan ma’no hisoblanadi. nutqiy jihatdan esa u tushuncha degani. lisoniy va nutqiy birliklarni farqlar ekanmiz, biri inson ongi, xotirasida mavjudligi, ikkinchisi esa ayni damda undan foydalanib nutq hosil qilayotganligimiz tushuniladi. semasiologiya, semema, sema va semalarning turlari – bu barchasi ma’no ifodalashga xizmat qiladi. so’z va ularning ma’nolarini o’rganadi. til mazmun tomonining mustaqil birligi sanalib kelinayotgan semema va uning tarkibiy qismlari, sememani tashkil etuvchilar semalarga boʻlinishi hozirgi tilshunosligimiz tomonida toʻla tan olingan. sh. rahmatullayev, i.qoʻchqortoyev va boshqalarning tadqiqotlari ...

Этот файл содержит 7 стр. в формате DOCX (17,6 КБ). Чтобы скачать "leksemaning semantik tabiati", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: leksemaning semantik tabiati DOCX 7 стр. Бесплатная загрузка Telegram