til va terminologiya

DOCX 8 стр. 26,5 КБ Бесплатная загрузка

8 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 26,5 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 8

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 8

3a-amaliy mashg`ulot mavzu: til va terminologiya. reja: 1.o`zbek terminologiyasining taraqqiyot bosqichlari. 2.tilning lug`at tarkibi. o`zbek leksikografiyasi. 3.umumiy va maxsus lug`atlar. 4.akademik, ommabop va o`quv lug`atlari. 6.tezaurus haqida ma‟lumot. tayanch tushunchalar: leksikografiya, termin (atama) terminologiya, ekstralingvistik omillar, ilm-fan, texnika, san'at, professionalism, ensiklopedik. mavzuning qisqacha bayoni 1. terminologiya keng ma'noda umumadabiy leksikaning bir katlami bulib, ijtimoiy xayotning turli soxalarida kullaniladigan terminologik birliklar majmuidir. tor ma'noda fan yoki texnika, ishlab chikarishning ma'lum bir soxasiga oid terminlar tizimi yotindisini tashkil etadi. jamiyatdagi axborot okimining jadallashuvi xamda texnologiyaning takomillashuvi termin va notermin suzlar urtasidagi chegaraning bir-biriga yakinlashishiga sabab buladi. fan va texnika yutuklarining ommaviylashuvi esa neologizmlarni terminlarga yoki muntazam shaklda ishlatiladigan suzlarga aylantiradi. 2. xx asr dunyo tilshunosligida terminga ta'rif berishda turlicha yondashuvlar kuzatildi. utgan asrning 80-yillarida terminologiya soxasida muxim tadkikotlar olib borgan a.v.superanskaya «termin»ni kuyidagicha ta'riflaydi: «termin - muayyan kasbiy, professional faoliyatda kabul kilingan va aloxida soxalarda, sharoitlarda ishlatiladigan maxsus suz. termin professional bilimlarning …

2 / 8

tchilik, siyosat, maorif, diplomatiya va b.) da anik tushunchani ifoda etadigan, maxsus funktsional vazifani bajaradigan suz va suz birikmasidir. termin semantik nuktai nazardan maxsus soxa doirasi bilan chegaralangan leksik birlikdir. ayrim xollarda ma'lum bir soxa terminlarida boshka soxa terminologiyasiga integratsiyalashuv jarayoni kuzatiladi, natijada, ular usha soxa uchun kushimcha terminlik vazifasini xam bajaradi. masalan, tosh termini ekologiya soxasiga tegishli bulib, tabiiy tsattits jism xisoblanadi. moliya, solik, iktisod soxalarida ulchov birligini ifodalaydi. sport soxasida muskullarni rivojlantiruvchi ozir tsurol ma'nosini ifodalaydi. 4. ilm-fan, texnika, san'at sohasida ishlatiladigan bir ma'noli so‘zlarga termin (atama) deyiladi. atamalar bilan shug‘ullanuvchi tilshunoslikning bo‘limiga terminologiya deyiladi. «terminlar maxsus leksikaga kiradi» degan qarashlar ham mavjud.terminlarni iste'mol doirasiga ko‘ra ikkiga bo‘lib yuborish mumkin. 1. umumxalq ishlatadigan atamalar. 2. ma'lum bir fan sohasidagina tor doirada ishlatiladigan so‘zlar.masalan, tabobat atamalari ichida hammaga tushunarli bo‘lgan vrach, jarroh, dori, bemor, ukol singari so‘zlar uchragan holda faqat vrachlarning nomini anglatuvchi neyrolog, urolog, okulist, onkolog, travmatolog kabi …

3 / 8

lorod, vodorod, azot, simob, ishqor, kukun kabi. 3. termin nominativ (atash) vazifani bajaradi: bosim, tezlik, birikma, aylana, ishqalanish, ko‘paytirish singari. 4. termin bir ma'noga ega bo‘ladi: o‘g‘itlagich, sudraluvchilar, mikroorganizm, ultrabinafsha nurlar va hokazo. 5. atamalar ma'lum bir soha vakillari tomonidan rasmiylashtirilgan va me'yoriy qoliplarga solingan bo‘ladi. misol uchun: richak, kvant, anod, optika, magnit maydoni kabi. atamalar ikki xil yo‘l bilan yasaladi. 1. ichki imkoniyatlar asosida; ziddiyat, makon, zamon, sichqoncha, tekislik kabi. ular ichida so‘z yasovchi qo‘shimchalar yordamida hosil qilingan leksemalar ham uchraydi: gulxayridoshlar, o‘g‘itlagich, zirkgullilar, kemasoz kabi. 2. tashqi imkoniyat. bu usul bilan atamalar yasalganda boshqa tillardan so‘z o‘zlashtiriladi: yadro, neytron, litsey, kollej, bakalavr, magistr, mikrob kabi. ular ichida ultra, mikro, anti, avia bilan yasalgan atamalar uchraydi. antibiotik, mikrokimyo, ultrafiltr, antioksidlovchi singari. bugunga kelib atamashunoslik o‘zbek tilining eng dolzarb muammosiga aylandi. o‘zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi, tilimizning boshqa tillar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri kontaktga kirishishi tilimizga minglab yangi atamalarning kirib kelishiga …

4 / 8

chuqurroq yondashilsa, har bir kasb-kor ostida son-sanoqsiz leksik birliklarning yotganligini ko‘rishimiz mumkin. muayyan kasb-hunarga tegishli bo‘lgan iste'mol doirasi chegaralangan so‘zlarga kasb-hunarga oid so‘zlar yoki professionalizmlar deyiladi. professionalizmlar (professional so‘zlar) ham xuddi termin (atama) lar singari maxsus leksikaga kiradi. ularning ishlatilishida qat’iy chegara bo‘ladi. misol uchun do‘ppido‘zlar atamasida suv, zanjir, gul, piltakachlash, presslash kabi so‘zlar uchraydiki, ular neytral leksikada boshqa bir ma'noda ishlatiladi. o‘zbek tilida kasb-hunar leksikasi borasida juda ko‘p ishlar qilingan. ayniqsa, s. ibrohimov “farg‘ona shevalarining kasb-hunar leksikasi” bo‘yicha uzoq yillar davomida fundamental tekshirishlar olib bordi hamda temirchilar, rixtagarlar, pichoqchilar, tunikasozlar leksikasidan 2,5 mingga yaqin professional so‘zlarni to‘plab, ularga izohlar bergan.kasb-hunarga oid so‘zlar atamalardan quyidagi xususiyatlariga ko‘ra farqqilib turadi. 1. atamalar ilm-fan, texnikaning muayyan bir sohasiga tegishli bo‘ladi. shu bois ilm-fan, texnika yangiliklari muntazam ravishda ularda o‘z aksini topib boradi. professional so‘zlar esa ma'lum toifa kishilari tildagina ishlatiladi. ular ko‘p asrlar davomida yaratiladi. 2. atamalar rasman qabul qilinadi va ular …

5 / 8

linmoqda. 3. atamalar aniq bir ma'noni ifodalovchi so‘zlar sifatida yozma nutqda paydo bo‘ladi. kasb-hunarga oid so‘zlar esa shu kasb-kor bilan shug‘ullanuvchi kishilarning og‘zaki nutqida yashaydi. 4. terminlarning ishlatilish doirasi keng bo‘ladi. ayrim atamalar umumjahon ahamiyatiga ega bo‘ladi. professionalizmlar esa tor doirada qo‘llaniladi. eski turkiy til terminologiyasi mavjud lisoniy qonun-qoidalar doirasida shakllandi va rivojlandi. uning qadimgi turkiy til davriga nisbatan yanada taraqqqiy etishida jonli so‘zlashuv tili, turfa sheva materiallari qatori so‘z yasash andozalari -modellari asosida yuzaga chiqqan istilohlar muhim ahamiyat kasb etadi. qadimgi turkiy tildan farqli o‘laroq eski turkiy tilda sanskrit, so‘g‘d, xitoy tiliga oid o‘zlashmalarning ishlatilish sur'ati pasaydi, aksincha, arabcha va forscha-tojikcha o‘zlashmalarning qo‘llanish chastotasi va ko‘lami ancha kengaydi. biroq eski turkiy til terminologiyasining o‘zagini asl turkiy qatlam tashkil qilishda davom edi. alim “qarz, kredit”, berim “to‘lov, qarzni qaytarish”, beglig “beklik”, bitigchi “mirza, munshiy, kotib”, yatg‘aq “tungi soqchi”, yarisha “ko‘rshapalak”, yarg‘u “ajrim”, yarg‘uchi “qozi, sudya” kabi turkiycha, rabat “karvonsaroy”, malik …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 8 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "til va terminologiya"

3a-amaliy mashg`ulot mavzu: til va terminologiya. reja: 1.o`zbek terminologiyasining taraqqiyot bosqichlari. 2.tilning lug`at tarkibi. o`zbek leksikografiyasi. 3.umumiy va maxsus lug`atlar. 4.akademik, ommabop va o`quv lug`atlari. 6.tezaurus haqida ma‟lumot. tayanch tushunchalar: leksikografiya, termin (atama) terminologiya, ekstralingvistik omillar, ilm-fan, texnika, san'at, professionalism, ensiklopedik. mavzuning qisqacha bayoni 1. terminologiya keng ma'noda umumadabiy leksikaning bir katlami bulib, ijtimoiy xayotning turli soxalarida kullaniladigan terminologik birliklar majmuidir. tor ma'noda fan yoki texnika, ishlab chikarishning ma'lum bir soxasiga oid terminlar tizimi yotindisini tashkil etadi. jamiyatdagi axborot okimining jadallashuvi xamda texnologiyaning takomillashuvi termin v...

Этот файл содержит 8 стр. в формате DOCX (26,5 КБ). Чтобы скачать "til va terminologiya", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: til va terminologiya DOCX 8 стр. Бесплатная загрузка Telegram