tabiatdagi kuchlar tasnifi

DOCX 12 pages 116.2 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 116.2 KB

File type DOCX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

tabiatda kuchlar: elastiklik, ishqalanish va og’irlik kuchlari mavzu: tabiatdagi kuchlar tasnifi reja: 1. tabiatda kuchlar: elastiklik, ishqalanish va og’irlik kuchlari. 2. gravitatsion maydon. 3. butun olam tortishish qonuni umuman hozirgi kunda ma'lum bo’lgan hamma kuchlarni to’rt xil asosiy toifaga ajratish mumkin: tortishish kuchlari, elektromagnit kuchlar, qudratli uzaro ta'sir kuchlari ( masalan, yadroda zarralarning o’zaro ta'sir kuchlari) va zaif o’zaro ta'sir kuchlari (masalan, elementar zarralarning emirilishida sodir bo’ladigan kuchlar). mavjud bo’lgan har qanday jismlar o’zaro tortishib turadi. jismlar orasidagi tortishish kuchlarining qonuniyatini 1687 yilda nyuton aniqlagan bo’lib, uni odatda butun olam tortishish qonuni deb ataladi. bu qonunga ko’ra moddiy nuqta deb qaralishi mumkin bo’lgan har qandai ikki jism massalarining ko’paytmasiga to’g’ri proporsional va oralaridagi masofaning kvadratiga teskari proporsional kuch bilan bir-biriga tortilib turadi. bu kuchning modulini quyidagicha ifodalash mumkin (1) bunda - tortishish (gravitatsiya) doimiysi bo’lib, uning qiymati = 6,67 10–11 n m2/kg2 ga teng. (1) ni sharsimon shakldagi, bir jinsli, …

2 / 12

acha aytganda, (4) da faqat yerning tortishish kuchi ta'sirida vujudga kelgan erkin tushish tezlanishidir, shuning uchun uni orqali belgilaylik, ya'ni (5) jism og’irligi deganda, tutib turuvchi taglikka yoki osmaga shu jism tomonidan ko’rsatilayotgan ta'sir kuchi tushuniladi. shuni ta'kidlab o’tish kerakki, jismga qo’yilgan esa taglikka qo’yilgan, lekin jismning harakatsiz xolatida bu kuchlar modul jixatidan bir-biriga teng bo’lib, yo’nalishlari esa qarama-qarshidir. elastiklik kuchlari. harqanday qattiq jism tashqi kuchlar ta'sirida o’zining shaklini va xajmini o’zgartiradi. bunday o’zgarish deformatsiya deb ataladi. tashqaridan qo’yilgan kuchlarning ta'siri to’xtashi bilan yo’qolib ketuvchi deformatsiyalar elastik deformatsiyalar deb ataladi. kuchlarning ta'siri to’xtagandan so’ng jismda saqlanib qoluvchi deformatsiyalar plastik yoki qoldiq deformatsiyalari deb ataladi. deformatsiyalanish jarayonida qattiq jismni tashkil etuvchi zarrachalar (molekulalar va atomlar)ning ma'lum qismi bir-birlariga nisbatan siljiydi. bunday siljishga qattiq jism tarkibidagi zaryadlangan zarrachalar orasidagi elektromagnit kuchlari qarshilik ko’rsatadi. (zaryadlangan zarrachalar orasidagi o’zaro ta'sir kuchlari elektromagnit ta'sir kuchlari deb ataladi). natijada deformatsiyalanayotgan qattiq jismda son jixatidan tashqaridan qo’yilgan …

3 / 12

zilish) jarayonida, sterejenda uni avvalgi xoliga qaytarishga intiluvchi, son jixatidan kuchga teng lekin qarama-qarshi yo’nalishga ega bo’lgan elastiklik kuchi vujudga keladi. deformatsiyalanish darajasini sterjen uzunligining nisbiy o’zgarishi orqali belgilanadi. deformatsiyaga sabab bo’lgan tashqi ta'sir esa ta'sir etuvchi kuchning sterjen ko’ndalang kesimi yuziga nisbati orqali aniqlanadi. tashqi va elastiklik kuchlari son qiymatlari bo’yicha o’zaro teng, yo’nalishlari esa qarama-qarshi ekanligini e'tiborga olib, bu kuchlarning x o’qiga proektsiyalarini quyidagicha yozish mumkin: ; (6) bunda ni mexanik kuchlanish deb atalib, u kuzatilayotgan sterjen ko’ndalang kesimining birlik yuziga to’g’ri keladigan elastiklik kuchini ifodalaydi. ingliz olimi robert guk tajribalar asosida elastiklik deformatsiyalarda vujudga keluvchi kuchlanish nisbiy cho’zilishga proportsional ekanligini ifodalovchi qonuni yaratadi. gukning bu qonunini bir tomonlama cho’zilish yoki siqilishdan iborat deformatsiyalar uchun quyidagicha yozish mumkin: (7) (7)dagi - o’zgarmas kattalik bo’lib, sterjenning qanday materialdan yasalganligiga va uning fizik xolatiga bog’liq. e-ni elastiklik moduli yoki yung moduli deyiladi. (7) ga - ning ifodasini keltirib qo’yib yung …

4 / 12

lekulalardan tashkil topgan jismlar - polimerlar uchun bu bog’lanish mutlaqo o’zgacha harakterga egadir. makromolekula deb atalishning boisi shundan iboratki, polimerda har bir molekula juda ko’p miqdordagi atomlardan tashkil topgan. masalan, polipropilen deb ataluvchi polimerning bir dona zanjirsimon molekulasi 10 000 lab polipropilen molekulalarining bir-biriga qo’shilishidan hosil bo’lgan. bunday polimerlarning elastik deformatsiyalanishidagi nisbiy o’zgarish 600% dan ham yuqori qiymatga ega bo’lishi mumkin. ishqalanish kuchlari. mexanikaga oid masalalarni xal etishda tortishish kuchlari va elastiklik kuchlari bilan bir qatorda ishqalanish kuchlari bilan ham ish ko’rishga to’g’ri keladi. bir-biriga tegib turgan jismlar yoki bir jismning o’zaro tegib turgan bo’laklari bir biriga nisbatan ko’chganda hosil bo’ladigan kuchlar ishkalanish kuchlari deb ataladi. 3 – rasm ishqalanishlarni ikki toifaga bo’lish mumkin: tashqi ishqalanishlar va ichki ishqalanishlar. sirtlari o’zaro tegib turuvchi qattiq jismlarniig bir-birlariga nisbatan bo’lgan harakatga tashqi ishqalanish deb ataladi. tashqi ishqalaiishga misol qilib, biror qattiq jism sirtida ikkinchi qattiq jismning sirpanishda hosil bo’ladigan ishqalanishni keltirish mumkin. …

5 / 12

uchining yassi tekislik sirtiga o’tkazilgan normalga nisbatan olingan proeksiyasi son jixatidan yassi tekislikning shu jismga kursatayotgan n reaksiya kuchiga teng, yo’nalishi qarama-qarshidir. taxtachani yassi tekislik bo’ylab harakatga keltirish uchun unga gorizontal yo’nalgan tashqi kuch bilan ta'sir qilish kerak. lekin ning qiymati berilgan xol uchun qandaydir aniq dan katta bo’lmaguncha taxtacha o’z joyida qo’zg’almay turaveradi. demak, tashqi kuchning qiymati 0 dan gacha ortib borishida yassi-tekislik taxtachaga son jixatdan tashqi kuchga teng, lekin qarama-qarshi yunalgan qarshilik kuchi bilan ta'sir etadi tashqaridan qo’yilgan kuch tufayli hosil bo’layotgan qarshilik kuchi tinch xolatdagi ishqalanish kuchi deb ataladi. agar ning qiymati dan kichik bo’lsa, taxtacha o’zining tinch-xolatini saqlab qoladi. ammo taxtachaga ta'sir etayotgan tashqi kuch, tinch xolatdagi ishqalanish kuchining maksimal qiymatidan katta bo’lsa, taxtacha harakatga keladi, ya'ni yassi tekislik bo’yicha sirpana boshlaydi. tashqi kuchning ta'siri to’xtatilgandan so’ng esa, taxtacha o’zining to’g’ri chiziqli tekis harakati xolatini saqlab qolmaydi, harakat sekinlanuvchan harakatdan iborat bo’ladi. chunki taxtacha sirpanayotganligi tufayli …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tabiatdagi kuchlar tasnifi"

tabiatda kuchlar: elastiklik, ishqalanish va og’irlik kuchlari mavzu: tabiatdagi kuchlar tasnifi reja: 1. tabiatda kuchlar: elastiklik, ishqalanish va og’irlik kuchlari. 2. gravitatsion maydon. 3. butun olam tortishish qonuni umuman hozirgi kunda ma'lum bo’lgan hamma kuchlarni to’rt xil asosiy toifaga ajratish mumkin: tortishish kuchlari, elektromagnit kuchlar, qudratli uzaro ta'sir kuchlari ( masalan, yadroda zarralarning o’zaro ta'sir kuchlari) va zaif o’zaro ta'sir kuchlari (masalan, elementar zarralarning emirilishida sodir bo’ladigan kuchlar). mavjud bo’lgan har qanday jismlar o’zaro tortishib turadi. jismlar orasidagi tortishish kuchlarining qonuniyatini 1687 yilda nyuton aniqlagan bo’lib, uni odatda butun olam tortishish qonuni deb ataladi. bu qonunga ko’ra moddiy nuqta deb qaralish...

This file contains 12 pages in DOCX format (116.2 KB). To download "tabiatdagi kuchlar tasnifi", click the Telegram button on the left.

Tags: tabiatdagi kuchlar tasnifi DOCX 12 pages Free download Telegram