o‘zbek tilidagi arabizmlarda son kategoriyasi

DOCX 31 pages 70.5 KB Free download

31 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 70.5 KB

File type DOCX

Pages 31

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 31

o‘zbek tilidagi arabizmlarda son kategoriyasi mundarija kirish 2 i bob. o‘zbek tilidagi arabizmlarning lingvistik xususiyatlari 5 1.1. o‘zbek tiliga arab tilidan kirib kelgan so‘zlarning umumiy xususiyatlari 5 1.2. arabizmlarning o‘zbek tilidagi semantik va morfologik moslashuvi 7 1.3. arabizmlarning grammatik turlanishi va son kategoriyasi bilan bog‘liqligi 11 1.4. o‘zbek tilshunosligida arabizmlar bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar (sharqshunos olimlar, o‘zbek tilshunoslari va xorijiy manbalar asosida) 14 ii bob. o‘zbek tilidagi arabizmlarda son kategoriyasining ifodalanish xususiyatlari 18 2.1. arabizmlarda birlik va ko‘plik kategoriyasining shakliy va mazmuniy jihatdan ifodalanishi 18 2.2. son kategoriyasining semantik funksiyalari: umumlashma, abstrakt, kollektiv va sanalmaydigan nomlarda ko‘rinishi 21 2.3. arabizmlarda son kategoriyasining turg‘un birikma va terminlarda ifodalanishi (misollar bilan) 24 xulosa 29 foydalanilgan adabiyotlar: 31 kirish o‘zbek tili boy va serqirra lug‘aviy tizimga ega bo‘lib, uning leksik qatlamlari tarixiy, madaniy, diniy va siyosiy omillar ta’sirida shakllangan. bu jarayonda arab tili, ayniqsa, ix–x asrlardan boshlab, islom dini va u bilan bog‘liq …

2 / 31

ilida qanday qabul qilinganligi, qanday o‘zgarganligi, morfologik shakl va semantik mazmun bilan qanday uyg‘unlashgani mustaqil ilmiy tahlilni talab qiladi. o‘zbek tilshunosligida arabizmlar masalasi asosan leksik tadqiqotlar doirasida ko‘rib chiqilgan bo‘lsa-da, ularning grammatik kategoriyalar bilan bog‘liq jihatlari – ayniqsa, son kategoriyasidagi o‘zgarishlari – chuqur va tizimli o‘rganilmagan. bugungi tilshunoslikda esa leksik birliklarni grammatik funksiyalari bilan birgalikda o‘rganish tamoyili dolzarb metodologik yondashuv sifatida qaralmoqda. shu nuqtai nazardan qaraganda, arabizmlarning o‘zbek tilidagi son kategoriyasi asosida shakllanishi, ularning birlik va ko‘plikdagi ifodalanish shakllari, o‘zbek morfologik tizimiga qanday integratsiyalashganini o‘rganish muhim ilmiy vazifadir. mazkur kurs ishining dolzarbligi shundan iboratki, u o‘zbek tilining zamonaviy lug‘aviy tizimida faol ishlatilayotgan arabizmlarning grammatik qurilishini, ayniqsa, son kategoriyasi orqali ifodalanishini aniqlashga xizmat qiladi. bu nafaqat leksikologik, balki grammatik jihatdan ham arabizmlarning o‘zbek tilidagi o‘rnini aniqlashga yordam beradi. shuningdek, arabizmlarning son shakllari zamonaviy ilmiy, diniy va rasmiy uslubdagi matnlarda qanday qo‘llanilayotganini tahlil qilish orqali ularning stilistik imkoniyatlarini ham ochib berishga imkon …

3 / 31

ko‘rsatish (masalan, -ot, -in, -un, -lar qo‘shimchalari orqali); · arabizm asosli terminlar va turg‘un birikmalarda son kategoriyasining ifodalanish usullarini aniqlash; · ilmiy, diniy va publitsistik matnlarda arabizmlarning son jihatdan qanday qo‘llanayotganini misollar asosida tahlil qilish. kurs ishining obyekti. o‘zbek adabiy tilida faol ishlatilayotgan arab tili manbali leksik birliklar – arabizmlar. kurs ishining predmeti. arabizmlarda son kategoriyasining grammatik jihatdan ifodalanish shakllari va ularning morfologik-semantik xususiyatlari. kurs ishining metodologik asosi. kurs ishida tavsifiy, qiyosiy-tipologik, morfologik va statistik tahlil metodlaridan foydalaniladi. shuningdek, tilshunoslikdagi ilg‘or yondashuvlar, xususan, strukturaviy va funksional usullar asos qilib olinadi. kurs ishining ilmiy-amaliy ahamiyati. kurs ishi natijalari o‘zbek tilshunosligida arabizmlarning grammatik tizimdagi o‘rnini aniqlash, grammatik kategoriyalarning o‘zlashtirilgan so‘zlarga qanday ta’sir qilganini ochib berishda muhim ilmiy manba bo‘lib xizmat qiladi. bundan tashqari, mazkur mavzu doirasida ishlab chiqilgan tahlillar va natijalar tilshunoslik, tarjimashunoslik, diniy-ta’limiy adabiyotlar tarjimasi, o‘quv-uslubiy qo‘llanmalar yaratishda amaliy asos bo‘la oladi. kurs ishining strukturaviy tuzilishi. kurs ishi kirish 2 bob, …

4 / 31

yurita boshladi. ana shu jarayon natijasida arab tili orqali o‘zbek tiliga minglab leksik birliklar o‘zlashdi. o‘zbek tiliga kirib kelgan arabizmlar asosan diniy, ilmiy-falsafiy, huquqiy, ma’muriy va axloqiy-ma’naviy sohalarga oid bo‘lib, ularning mazmuniy doirasi keng va murakkabdir. bunday so‘zlar islom aqidasi, qur’on talqini, hadis, fiqh, tasavvuf, kalom ilmi, shariat qonunlari va boshqa ijtimoiy-ma’naviy qatlamlar bilan bog‘liq terminologiyani o‘z ichiga oladi. masalan, taqvo, sabr, iymon, najot, jazo, shar’iy, farz, ibodat, adolat, savob, azob, ilm, donish, adab, hikmat, haqiqat kabi so‘zlar bevosita arab tilidan kirib kelgan va bugungi o‘zbek tilida ham faol ishlatilmoqda[footnoteref:1]. [1: tursunov m. o'zbek tilida arabcha so'zlar. – toshkent: fan, 1969. – 160 b.] arabizmlarning o‘zbek tilidagi fonetik moslashuvi ular til tizimiga tabiiy singib ketganligidan dalolat beradi. masalan, arab tilidagi qattiq talaffuzdagi “ḥ” (ha) va “ʿayn” (’) kabi fonemalar o‘zbek tilida nisbatan yumshoq talaffuz qilinadi yoki butunlay yo‘qoladi: ḥikma → hikmat, ʿilm → ilm. shuningdek, ko‘plab arabcha so‘zlar o‘zbekcha urg‘u …

5 / 31

vchilar, yordamchi so‘zlar va predikatlar bilan birgalikda ishlay oladi. ular ot, sifat, fe’l va ravish vazifasida, ba’zan esa turg‘un birikmalar tarkibida qatnashadi. misol uchun: ilm olish farz, adolat ustun bo‘lsin, sabr bilan harakat qiling, hikmatli so‘zlar, ma’naviy poklik, haqiqat izlovchilar, va hokazo. arabizmlar semantik jihatdan ham o‘zbek tiliga chuqur singib ketgan. ularning ko‘pchiligi terminologik xarakterga ega bo‘lib, har bir sohada muayyan tushunchani bildiradi. masalan, shar’iy, fiqh, fatvo, namoz, zakat, kalom, tasavvuf, tafsir, ahkom kabi atamalar diniy-huquqiy ma’nolarga ega bo‘lib, o‘zbek tilida ham muayyan kontseptual sohalarni ifodalaydi. ba’zi arabizmlar esa o‘zbek tilida ikkinchi darajali, metaforik yoki konnotativ ma’noga ega bo‘lib ketgan: zulmat – jaholat, nur – ma’rifat, haqiqat – adolatga erishish, kalb – yurak, va boshqalar[footnoteref:2]. [2: madvaliev a. o'zbek tili leksikologiyasi. – toshkent: o'qituvchi, 1980. – 240 b.] e’tiborga molik jihatlardan yana biri shuki, arab tilidan kirib kelgan ko‘plab so‘zlar fors tili orqali o‘zlashgan. bu holat asosan temuriylar va keyinchalik …

Want to read more?

Download all 31 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek tilidagi arabizmlarda son kategoriyasi"

o‘zbek tilidagi arabizmlarda son kategoriyasi mundarija kirish 2 i bob. o‘zbek tilidagi arabizmlarning lingvistik xususiyatlari 5 1.1. o‘zbek tiliga arab tilidan kirib kelgan so‘zlarning umumiy xususiyatlari 5 1.2. arabizmlarning o‘zbek tilidagi semantik va morfologik moslashuvi 7 1.3. arabizmlarning grammatik turlanishi va son kategoriyasi bilan bog‘liqligi 11 1.4. o‘zbek tilshunosligida arabizmlar bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar (sharqshunos olimlar, o‘zbek tilshunoslari va xorijiy manbalar asosida) 14 ii bob. o‘zbek tilidagi arabizmlarda son kategoriyasining ifodalanish xususiyatlari 18 2.1. arabizmlarda birlik va ko‘plik kategoriyasining shakliy va mazmuniy jihatdan ifodalanishi 18 2.2. son kategoriyasining semantik funksiyalari: umumlashma, abstrakt, kollektiv va sanalmaydigan noml...

This file contains 31 pages in DOCX format (70.5 KB). To download "o‘zbek tilidagi arabizmlarda son kategoriyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tilidagi arabizmlarda so… DOCX 31 pages Free download Telegram

o‘zbek tilidagi arabizmlarda son kategoriyasi

Page preview (5 pages)

Want to read more?

About "o‘zbek tilidagi arabizmlarda son kategoriyasi"

Similar files