yevropada uyg’onish davridagi tilshunoslik. komparativistika

PPTX 22 pages 696.3 KB Free download

22 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 696.3 KB

File type PPTX

Pages 22

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 22

powerpoint presentation yevropada uyg’onish davridagi tilshunoslik. komparativistika reja: 1. yevropada uyg’onish davridagi tilshunoslik. por- royal grammatikasi. 2. komparativistikaning vujudga kelishi. uyg’onish davri tilshunosligi xv-xviii asrlarni o’z ichiga oladi. uyg’onish davrining boshlanishi bilan cherkovning obro’-e‘tibori susayib, antik davrga bo’lgan e‘tibor, qiziqish, uni qadrlash kuchaya bordi. anig’i, uyg’onish davrining vakillari, ziyolilari yunon va rimliklarning boy milliy madaniyatiga murojaat qila boshlashdi. ovrupo olimlarining–yunon va rimliklarning boy madaniy va ma‘rifiy merosini egallashlari juda katta mehnat natijasida va lotin tiliga oid qator asarlarning- matnlarning naso`r qilinishi hamda ularni sharhlash natijasida mumkin bo’ldi. antik (yoki klassik filologiya) davrining adabiy asarlarini naso`r qilish va ularga lisoniy sharhlar yozishda, ayniqsa, quyidagi olimlarning xizmatlari, mehnatlari katta bo’ldi. bular: jyul tsezar skaliger (1484-1558), robert stefanus (1503-1559), uning o’g’li genrix stefanus (1528-1598), gerxardt iogann fossiy, sharl dyukanj, iogann reyxlin, iogann melanxton va boshqalar. j.skaliger «lotin tili asoslari haqida» (1540) asarini yaratgan bo’lsa, r. stefanus «lotin tili xazinasi» (1553) tadqiqotini e‘lon qiladi. …

2 / 22

(1527), frantsuz (1531), ingliz (1538), venger (1539), chex (1567), polyak (1568), slavyan (1596) va boshqa tillarning gramatikasiga oid asarlar maydonga keldi. 1696 yilda angliyada (oksford) genrix vilgelm ludolf-ning lotin tilida tuzilgan «rus grammatikasi» asari yaratildi. birinchilardan bo’lib, italyan (1612) va frantsuz (1694) tili lug’atlari chop etildi. agar o’rta asr va uyg’onish davrida klassik filologiyaning g’oyalari taraqqiy ettirilgan bo’lsa, xvii va, ayniqsa, xviii asr tilshunosligida tubdan o’zgarish bo’lib, yangi tipdagi grammatika, lug’atlar-ko’p tomli katta lug’atlar maydonga keldi. ana shunday lug’atlardan biri rus sayyohi akademik pyotr simon pallasning «barcha tillar va shevalarning (lahjalarning) qiyosiy lug’ati» asaridir. 272 tilga oid to’rt tillibu lug’at peterburgda 1786-1791 yillarda naso`r qilingan bo’lib, unda ruscha so’zlarning 272 tilga qilingan tarjimasi beriladi va qiyoslanadi. bu lug’at qiyosiy-tarjima lug’at sifatida e‘lon qilinadi. mazkur lug’atga osiyo, yevropa, afrika va amerika tillari kiritiladi, ushbu tillarga oid materiallar beriladi. por-royal grammatikasi (“umumiy ratsional grammatika”) o`rta asrlardayoq (xvi-xvii) lisoniy hodisalarning to’g’riligi mantiqiy mezonlar …

3 / 22

onalizm tilshunoslikka ham jiddiy ta‘sir ko’rsatdi. shunga ko’ra har qanday tillarning grammatik kategoriyalarini mantiqiy kategoriyalarning namoyon bo’lishi, yuzaga chiqishi sifatida tushunish kuchaydi. natijada ratsionalizm ta‘limotining talablari asosida umumiy (ratsional, falsafiy yoki mantiqiy) grammatika yaratish g’oyasi amalga oshirila boshlandi. 1660 yilda parij atrofidagi por-royal monastirining rohib olimlari mantiqshunos anton arno va tilshunos klod lanslolar ilk bor «umumiy ratsional grammatika» asarini frantsuz tilida yaratib, parijda naso`r qildilar. por-royal grammatikasi qadimgi yunon, qadimgi yahudiy, lotin va frantsuz tillari materiallari asosida yaratildi. ammo u qiyosiy yoki chog’ishtirma grammatika emas, balki mantiqiy-tipologik grammatika hisoblanadi. ushbu grammatika o’z oldiga «barcha tillarga xos umumiy printsiplarni va ularda uco`raydigan farqlarning sabablarini»1 aniqlash vazifasini qo’yadi. por-royal grammatikasida birinchi bor grammatika bilan mantiq o’rtasidagi aloqa, bog’lanish nazariy jahatdan asoslab berildi.agar til tafakkurni ifoda etsa, demak, til kategoriyalari tafakkur kategoriyalarining namoyon bo’lishidir. shunga ko’ra tilni o’rganuvchi grammatika mantiqqa asoslanishi lozim. grammatika ratsional, mantiqli bo’lishi kerak. mantiq barcha uchun yagona, bitta ekan, …

4 / 22

ari-so’z birikmasi va gap kabilar haqida fikr yuritiladi. ivkomparativistika(qiyosiy–tarixiy tilshunoslik) xviii asrgacha til o’zgarmas hodisa deb hisoblangan. aynan mana shu asrdan boshlab, tilga bunday qarash o’zgardi. ya‘ni xviii asrning diqqatga sazovor eng katta xizmati shundaki, u tilga o’zgaruvchan, rivojlanuvchan hodisa sifatida baho berdi. aniqrog’i, ushbu davrda sharl de bros, jan-jak russo, monboddo, adam smit, pristli, gerder va boshqalar tillarning tarixiy taraqqiyoti g’oyasini qo’llab, uni rivojlantirdilar. xix asrning boshlariga kelib, tilshunoslikka alohida fan sifatida qarash g’oyasi qatiy tus oldi. ya‘ni xix asrning birinchi choragida tilshunoslikda faktlarni yig’ish, ularga e‘tibor berish g’oyasidan qiyosiy-tarixiy g’oyaga-nuqtai nazarga burilish, o’tish yuz berdi. albatta, xix asrning boshlariga kelib, nuqtai nazarlarning o’zgarishiga lisoniy kuzatishlar, bu kuzatishlardan kelib chiqqan muayyan jiddiy fikrlar sabab bo’ldi. aniqrog’i, xix asrdan ancha oldin ayrim tillar o’rtasida o’xshashlik borligi aniqlansada, ammo uzoq vaqtlar davomida ushbu o’xshashlikning sabablari ilmiy jihatdan yoritib berilmadi, olimlar o’xshashlik sabablarini tushuntirib bera olmadi. xix asrning boshlariga kelib, turli mamlakatlardagi …

5 / 22

ko’ra izohlash mumkinligiga olib keldi. masalan, bengaliyada xizmat qilgan ingliz sharqshunosi va huquqshunosi vilyam djons (1746- 1794) sanskrit tilini yunon va lotin tillariga qiyoslab, ular o’rtasida yaqinlik, qarindoshlik borligi haqidagi fikrlarni, ma‘lumotlarni qatiy aytdi. nemis olimi fridrix shlegel (1772-1829) esa o’zining mashhur «hindlarning tili va donoligi» asarida sanskrit tilining na faqat lug’at tarkibida, balki grammatik munosabatida ham lotin, grek, german va fors tillariga qarindosh ekanligini, ularning kelib chiqishiga ko’ra umumiy asosga egaligini qayd etadi. demak, tillarni qiyosiy nuqtai nazardan tadqiq qilish, ularga tarixiylik nuqtai nazardan yondashish kabilar qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning maydonga kelishiga, tilshunoslikning alohida, mustaqil fan sifatida qatiy tan olinishiga zamin yaratdi. ushbu jarayonda qiyosiy-tarixiy metodning yaratilishi hal qiluvchi ahamiyatga ega bo’lib, qiyoslash tillarni o’rganishda usul, vosita sifatida, tillarga tarixiylik nuqtai nazaridan yondashish esa tadqiqotning printsipi (bosh g’oyasi, maqsadi) sifatida namoyon bo’ldi. eslatish joizki, mahmud koshg’ariy, vilyam djons, fridrix shlegel kabi olimlarning ham qiyosiy- tarixiy metodning yaratilishidagi xizmatlarini inkor qilib bo’lmaydi. …

Want to read more?

Download all 22 pages for free via Telegram.

Download full file

About "yevropada uyg’onish davridagi tilshunoslik. komparativistika"

powerpoint presentation yevropada uyg’onish davridagi tilshunoslik. komparativistika reja: 1. yevropada uyg’onish davridagi tilshunoslik. por- royal grammatikasi. 2. komparativistikaning vujudga kelishi. uyg’onish davri tilshunosligi xv-xviii asrlarni o’z ichiga oladi. uyg’onish davrining boshlanishi bilan cherkovning obro’-e‘tibori susayib, antik davrga bo’lgan e‘tibor, qiziqish, uni qadrlash kuchaya bordi. anig’i, uyg’onish davrining vakillari, ziyolilari yunon va rimliklarning boy milliy madaniyatiga murojaat qila boshlashdi. ovrupo olimlarining–yunon va rimliklarning boy madaniy va ma‘rifiy merosini egallashlari juda katta mehnat natijasida va lotin tiliga oid qator asarlarning- matnlarning naso`r qilinishi hamda ularni sharhlash natijasida mumkin bo’ldi. antik (yoki klassik filologiya...

This file contains 22 pages in PPTX format (696.3 KB). To download "yevropada uyg’onish davridagi tilshunoslik. komparativistika", click the Telegram button on the left.

Tags: yevropada uyg’onish davridagi t… PPTX 22 pages Free download Telegram