atom-molekulyar ta'limotning yaratilish tarixi

DOCX 14 pages 13.4 MB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 13.4 MB

File type DOCX

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

kimyo tarixi istiqbollari fanidan № 6 ma'ruza atom–molekulyar ta'limotning yaratilish tarixi ma'ruza rejasi: 1. atom so'zining kelib chiqishi, ilk atomistik nazariya 2. o'rta asrlarda atomistik fikrlar 3. daltonning atom nazariyasi 4. lomonosovning klassik atom-molekulyar ta'limot 5. hozirgi zamon atom-molekulyar ta'limoti kalit so'zlar:atom, molekula, element, nazariya, atom-molekulyar ta'limot ma'ruzaning mazmuni materiyaning bo'linishi haqidagi savol yunon faylasuflari qiziqishning ikkinchi muhim tomoni edi. ikkiga bo'lingan toshni mayda zarrachalarga ajratish va bu jarayonni qachongacha davom etish mumkin ioniyalik levkipp (er.av.500-440) birinchilardan bo'lib mayda bo'laklangan zarrachalari yanada kichikroq qismga ajratish ma'lum chegaradan keyin to'xtaydi degan xulosaga keldi. levkippning shogirdi abderiyalik demokrit (er. av 470-360) ustozining bu fikrini rivojlantirdi va cheksiz bo'laklarga bo'lingan mitti zarrachani “atomos” – “bo'laklarga bo'linmaydigan” so'zini qo'lladiki, biz bu termindan hanuzgacha foydalanamiz. demokritning fikricha, zarracha absolyut mustahkam va bo'linmas bo'lib, u abadiydir deb tushuntiradi va “atom” tushunchasini qo'llaydi. uning tasavvuricha, bizni qamrab olgan dunyo cheksiz bo'shliqda harakatlanuvchi atomlarning birikishi va parchalanishi natijasidir. …

2 / 14

u atomlar ma'lum shakllarga ega bo'lib, ular juda katta zichlikka ega, aynan massa va kattalik bilan farqlanadi va bir-biri bilan kichkina o'simtalari orqali birikadi deb hisoblaydi. “atomlar shakli, og'irligi va shu shakli belgilaydigan xossalaridan tashqari boshqa xil xossalari bilan bizning sezgi organlarimizga ta'sir etmaydi”,- deb yozadi epikur. uning fikricha, atomlar to'g'ri chiziqli harakatidan og'ishi mumkin va bu to'qnashuvlar natijasida yangi agregatlar hosil qiladi. bu fikrlarning barchasi bizlarning zamonaviy dunyo qarashimizga mos kelsa ham, demokrit o'zining nazariy g'oyalarini eksperimentlar bilan isbotlay olmadi va keyingi 2000 yil davomida bu nazariyadan hech kim foydalanmadi. qadimgi zamon yunon faylasuflari umuman tajribalar amalga oshirmasdan haqiqatni bahslardan izlashgani uchun aristotelning material zarrachaning cheksiz bo'linmasligi haqidagi ta'limotni qabul etmadilar, demokritnnig atomistik g'oyalari yo'qolib ketmadi. demokrit va epikurning ta'limoti davomchilari keyingi asrlarda ham bor edilar. shulardan biri eramizgacha 1 asrda yashab ijod qilgan tit lukretsiy kar (95-55yy) edi. rimlik shoir va donishmand 6 kitobdan iborat ”buyumlarning tabiati” nomli …

3 / 14

archa moddalar vaqt o'tishi bilan parchalanib yo'qolib ketishi lozim”, - bu epikur va lukretsiy atomistik kontseptsiyasinnig dastlabki boshlang'ich nuqtasidir. rene dekart analitik geometriyaning asoschisi barcha jismlar har xil shakl va o'lchamlardagi mayda zarrachalardan tarkib topgan, ularning orasida “juda siyrak materiya” mavjud deydi. shu bilan birga, dekartning fikricha, korpuskulalar (corpuacula – mayda zarracha) ham yaxlit materiyadan iborat bo'lib, ular bo'linishi mumkin deb fikr bildiradi. 369 p.gassendi korpuskulalar tuzilishini o'rganishda frantsuz faylasufi p. gassendi epikur atomistikasi bilan diniy tushunchalarni uyg'unlashtirib qo'shib yuboradi, ammo atomlar orasidagi bo'shliqlarni tan oladi. birikmalar hosil qiluvchi atomlar guruhini u molekula (molec – massa, yig'indi degani) deb ataydi. evropada tabiatshunoslikning korpuskulyar nazariyasi vujudga keldi, ammo bu davrda kimyoning sezilarli rivojlanishi kuzatilmadi. [footnoteref:1]robert boyl va i.nyuton ham fizika, matematika va astronomiyada ulkan yutuqlarga erishgan nyuton umr davomida kimyo bilan shug'ullangan. alkimyogarlarning oltin olishiga ishongan va bir qancha tajribalar olib borgan. atom tushunchasi nyutonning atom haqidagi yangi fikrlari bilan boyitildi. …

4 / 14

i ma'nosi, mazmuni jihatidan atomistika bo'lib, ma'lum darajada kimyoviy, tajribaviy faktlarga tayanishga intilgan edi, masalan, oltin yoki kumushni podsho arog'ida eritilsa, ular erib, o'z tabiatini o'zgartirib maydalanib ketadi, lekin ularni yana qaytadan ajratib, sof holda chiqarib olish mumkin. shunga binoan boyl «jismlar o'zgaradi, lekin ularni tashkil qiluvchi «korpuskulalar» o'zgarmay qoladi degan xulosaga kelgan, boylning bunday xulosasi atom to'g'risida o'ylashga undadi. bu ishni uning vatandoshi dalton bajardi. atom to'g'risida biror yangi aniq ma'lumot berish uchun uning atom massasi to'g'risidagi fikr dunyoga kelishi kerak edi. boyl birlamchi va ikkilamchi korpuskulalar borligiga, birlamchi korpuskulalar o'zgarmovchi ekanligini, ikkilamchi korpuskulalar esa moyillik asosida hosil bo'lishini aytdi. yuqorida aytilganidek boylning korpuskulyar nazariyasida atom massasi tushunchasi yo'q edi. shuning uchun bu nazariya eksperimental kimyo uchun unchalik muhim bo'lolmadi. atom massasini aniqlashning mikdoriy printsiplari (yo'llari) ning yo'qligi ham bu tushunchaning yuzaga kelishiga olib kelmadi. xulosa kilib aytganda, xvii-asr atomistikasida atom aniq ta'riflanmagan bo'lib, abstrakt qurilmalar, tushunchalar doirasida cheklanib …

5 / 14

g tarafdori edi. ammo olimlar qattiq va suyuq jismlar bilan ishlaganlarida atomlarning mavjudligini tushuntirish uchun qiynalishar, havo va boshqa gazlar bilan ishlash ancha oson edi. chunki havo zarrachalari oson siqiladi va ularning orasida bo'shliqlar mavjudligini oson tasavvur qilish mumkin. gazlar atomlardan tarkib topgan bo'lsa, suyuqliklar ham ularga o'xshaydi. suv molekulasi qaynatilganda birin-ketin zarachalar ajralib bug' holatga o'tadi va suv og'riligi kamayadi. suv bug' holda atomlardan iborat bo'lsa, nega suyuq yoki muz agregat holatlarida shunday atomlardan tashkil topishi mumkin emas degan fikrlar tug'ula boshlandi. bu xildagi fikrlar atom haqidagi ta'limot paydo bo'lgandan boshlab 2000 yil o'tgandan keyingina olimlarni yana qayta qiziqtirib boshladi, bu ta'limot tarafdorlari soni ortib bormoqda, ammo "atom" so'zining asl manosi va mohiyati tshunarli emasdi. boyl ilmiy faoliyati davrida ilmiy adabiyotlarda alkimyo va alkimyogar terminlari deyarli yo'qola boshladi.shuning uchun ham boyl 1661-yilda e'lon qilgan o'z asarini nomlashda alkimyogar so'zining birinchi bo'g'inini qisqartirib, ximik-skeptik deb atadi. shundan boshlab bu fanning …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "atom-molekulyar ta'limotning yaratilish tarixi"

kimyo tarixi istiqbollari fanidan № 6 ma'ruza atom–molekulyar ta'limotning yaratilish tarixi ma'ruza rejasi: 1. atom so'zining kelib chiqishi, ilk atomistik nazariya 2. o'rta asrlarda atomistik fikrlar 3. daltonning atom nazariyasi 4. lomonosovning klassik atom-molekulyar ta'limot 5. hozirgi zamon atom-molekulyar ta'limoti kalit so'zlar:atom, molekula, element, nazariya, atom-molekulyar ta'limot ma'ruzaning mazmuni materiyaning bo'linishi haqidagi savol yunon faylasuflari qiziqishning ikkinchi muhim tomoni edi. ikkiga bo'lingan toshni mayda zarrachalarga ajratish va bu jarayonni qachongacha davom etish mumkin ioniyalik levkipp (er.av.500-440) birinchilardan bo'lib mayda bo'laklangan zarrachalari yanada kichikroq qismga ajratish ma'lum chegaradan keyin to'xtaydi degan xulosaga keldi. levkip...

This file contains 14 pages in DOCX format (13.4 MB). To download "atom-molekulyar ta'limotning yaratilish tarixi", click the Telegram button on the left.

Tags: atom-molekulyar ta'limotning ya… DOCX 14 pages Free download Telegram