geografik qobiq vauning umumiy qonuniyatları

PPTX 45 pages 8.4 MB Free download

45 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 8.4 MB

File type PPTX

Pages 45

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 45

4-§. yerning ichki tuzilishi va tektonik jarayonlar geografik qobiq va uning umumiy qonuniyatlari karimberdiyeva mohiraxon geografik qobiqning mohiyati shundaki, faqat undagina suv uch xil holatda uchraydi, hayvonlar va o‘simliklar yashaydi, tuproq qoplami hosil bo‘ladi, turli tog‘ jinslari va relyef shakllari vujudga keladi, quyosh energiyasi to‘planadi va xususiyatlarini o‘zgartiradi. eng asosiysi, hayot mavjud, kishilik jamiyati faqat shu qobiqda paydo bo‘lib yashamoqda va rivojlanmoqda. geografik qobiq juda murakkab tuzilgan bo‘lib, unda 3 tarkibiy tuzilish darajalari ajratiladi: geokomponentli, geosferali, geotizimli. geokomponentli eng sodda tuzilish darajasi. geokomponentlar yer yuzidagi bir xil holatdagi (qattiq, suyuq, gazsimon) moddalardir. bular tog‘ jinslari, tuproq, suv, havo, o‘simlik va hayvonlar. geosferali tuzilish bitta geokomponentdan tashkil topgan geosferalardan iborat. geosferalar geografik qobiqning vertikal tuzilishini belgilaydi, ular solishtirma og‘irligi bo‘yicha vertikal tabaqalanib joylashgan: litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosfera. litosfera, gidrosfera va atmosfera deyarli bir xil moddalardan tarkib topgan va uzluksiz, yaxlit qobiqni hosil qiladi. biosfera esa tirik moddalar tarqalgan qobiq bo‘lib, …

2 / 45

har xil qalinlikka ega. geografik qobiq uni tashkil qiluvchi qobiqlardan ko‘p xususiyatlariga ko‘ra farq qiladi, ulardan asosiylari quyidagilardan iborat: 1. geografi k qobiq moddiy tarkibi va tuzilishining xilma-xilligi. geografik qobiqda moddalar uch xil, ya’ni qattiq, suyuq va gazsimon holatda uchraydi. ularning fizik va kimyoviy xususiyatlari turlicha va o‘zgaruvchan. moddalarning tuzilishiga ko‘ra, organik, noorganik va aralash turlari ajratiladi. 2. geografi k qobiqda energiyaning turli xillari uchraydi. quyosh energiyasi kimyoviy jarayonlar, issiqlik va mexanik energiyaga aylanadi. 3. geografi k qobiqda issiqlikning o‘zgarishi va to‘planishi. geografik qobiqqa issiqlik koinotdan va yerning ichki qismidan keladi. ushbu issiqlikning bir qismi organik moddalarda va ularning qoldiqlarida to‘planadi (ko‘mir, gaz, neft, torf va h.k.) 4. geografi k qobiqda uni tashkil etuvchi komponentlar va geosferalarning o‘zaro ta’siri va aloqalari natijasida sifat jihatidan yangi hosilalar – geotizimlar vujudga kelgan. 5. geografi k qobiqda hayotning mavjudligi. tirik organizmlar, jumladan inson uchun faqat shu yerdagina qulay muhit mavjud. 6. geografi k …

3 / 45

unligini ta’minlaydi. aylanma harakatda litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosferadagi moddalar ishtirok etadi. litosferada, asosan, gipergenez zonasigacha, ya’ni nuragan g‘ovak jinslar tarqalgan chegaragacha bo‘lgan moddalar aylanma harakatda ishtirok etadi. atmosferada aylanma harakat atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasida namoyon bo‘ladi, sayyoraviy miqyosdagi shamollar (havo oqimi)ning shakllanishi sodir bo‘ladi. atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasiga mintaqaviy va mahalliy aylanma harakatlar qo‘shiladi. gidrosferada suvning katta va kichik aylanma harakati sodir bo‘ladi. okeanda suv massalarining gorizontal va vertikal aylanma harakati, quruqlikda suvning daryo o‘zanlari bo‘ylab oqishi, ko‘llarning, muzliklarning va yerosti suvlarining hosil bo‘lishi va boshqalar kuzatiladi. katta ahamiyatga ega biologik aylanma harakat – organik moddalarning hosil bo‘lishi va parchalanishida namoyon bo‘ladi. aylanma harakatlar murakkabligi bo‘yicha turlichadir. ayrim aylanma harakatlarda moddaning mexanik aralashmasi (masalan, atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasi, okean oqimlari) yuz bersa, boshqalarida modda holatining o‘zgarishi (masalan, suvning aylanma harakatida gaz, suyuq, qattiq holatga o‘tishi) kuzatiladi, uchinchi xilida esa kimyoviy aylanish (fotosintez reaksiyasi) kuzatiladi. bir butunlik hamda modda va energiyaning aylanma harakati …

4 / 45

osh sistemasining galaktika markazi atrofi da aylanishi bilan bog‘liq va 180–220 mln yilni o‘z ichiga oladi. bu davrda tektonik harakatlar, vulqon otilishlari faollashadi, materiklarning qiyofasi, iqlim, oxir oqibatda yer tabiati o‘zgarishini keltirib chiqaradi. ko‘p asrlik ritmik hodisalardan 1800–2000 yil davom etadigan ritmiklik yaxshi o‘rganilgan. bu hodisa yerda qalqish hodisasini hosil qiluvchi kuchlarning o‘zgarishi bilan bog‘liq. taxminan, 1800-yilda bir marta quyosh, oy va yer bitta tekislik va bitta to‘g‘ri chiziqda joylashadi, quyosh bilan yer orasidagi masofa eng kichik bo‘ladi. bu hodisada 3 faza – transgressiv, regressiv, oraliq fazalari ajratiladi. asr ichidagi ritmik hodisalardan quyosh faolligi bilan bog‘liq bo‘lgan 11, 22 va 33 yillik siklliklar yaxshi o‘rganilgan. olimlarning fikricha, ushbu siklliklar bilan yerdagi ko‘p jarayonlar bog‘liq: epidemiyalarning tarqalishi, vulqon faolligining kuchayishi, siklonlar hosil bo‘lishining ortishi, qurg‘oqchiliklar yoki zararkunanda hasharotlarning (masalan, chigirtkalar) ko‘payishi va h.k. yillik (fasliy) ritmiklik yerning quyosh atrofi dagi harakati va aylanish o‘qining 66,5° qiyaligi bilan bog‘liq. yil fasllarining almashinishi …

5 / 45

larda turlicha: quyi kengliklarda namlik bilan, mo‘tadil kenglikda quyosh radiatsiyasi faolligining o‘zgarishi bilan, qutbiy kengliklarda esa yorug‘lik bilan bog‘liq. sutkalik ritmiklik yerning o‘z o‘qi atrofi da aylanishi natijasida vujudga keladigan tun va kunning almashinishi bilan bog‘liq. sutkalik ritmiklik barcha meteoelementlarning sutka davomida o‘zgarishida namoyon bo‘ladi; fotosintez faqat kunduzi, yorug‘da sodir bo‘ladi. inson ham “quyosh soati” bo‘yicha yashaydi: organizmning faolligi soat 2 dan 5 gacha va 12 dan 14 gacha pasayadi; bu paytda yurak urishi chastotasi sekinlashadi, xotira bo‘shashadi, tana harorati pasayadi. ritmiklik geografik qobiq rivojlanishining muhim qonuniyatlaridan biri bo‘lib, ularni o‘rganish tabiiy hodisa va jarayonlarni taxmin qilishda muhim ahamiyatga ega. geografi k qobiq, geografi k qobiqning tarkibiy tuzilish darajalari, geografi k qobiqning xususiyatlari, bir butunlik, ritmiklik, modda va energiya almashinishi. 1. geografi k qobiq qanday tuzilgan? 2. geografi k qobiqning o‘ziga xos xususiyatlarini aytib bering. 3. geografi k qobiqning bir butunligi deganda nimani tushunasiz? 4. sutkalik ritmik hodisalarni kuzating va …

Want to read more?

Download all 45 pages for free via Telegram.

Download full file

About "geografik qobiq vauning umumiy qonuniyatları"

4-§. yerning ichki tuzilishi va tektonik jarayonlar geografik qobiq va uning umumiy qonuniyatlari karimberdiyeva mohiraxon geografik qobiqning mohiyati shundaki, faqat undagina suv uch xil holatda uchraydi, hayvonlar va o‘simliklar yashaydi, tuproq qoplami hosil bo‘ladi, turli tog‘ jinslari va relyef shakllari vujudga keladi, quyosh energiyasi to‘planadi va xususiyatlarini o‘zgartiradi. eng asosiysi, hayot mavjud, kishilik jamiyati faqat shu qobiqda paydo bo‘lib yashamoqda va rivojlanmoqda. geografik qobiq juda murakkab tuzilgan bo‘lib, unda 3 tarkibiy tuzilish darajalari ajratiladi: geokomponentli, geosferali, geotizimli. geokomponentli eng sodda tuzilish darajasi. geokomponentlar yer yuzidagi bir xil holatdagi (qattiq, suyuq, gazsimon) moddalardir. bular tog‘ jinslari, tuproq, suv, havo,...

This file contains 45 pages in PPTX format (8.4 MB). To download "geografik qobiq vauning umumiy qonuniyatları", click the Telegram button on the left.

Tags: geografik qobiq vauning umumiy … PPTX 45 pages Free download Telegram