toponimikaning rivojlanish tarixi

DOC 11 pages 58.0 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 58.0 KB

File type DOC

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

mavzu: toponimikaning rivojlanish tarixi. reja: 1. qadimgi dunyo va о‘rta asrlar olimlari asarlarida toponimik ma’lumotlar. 2. ilmiy toponimikani fan sifatida paydo bо‘lishi va rivojlanishi 3. о‘zbekistonda toponimikaning hozirgi ahvoli, toponimik tadqiqotlar, toponimlarni geografik jihatdan tadqiq etilishi toponimika ilmiy yo'nalish sifatida asosan keyingi davrlarda shakllangan bo"isa ham, ammo lining o'rganish obyekti bo'lgan joy nomlari juda qadimiy davrlarda paydo bo'lgan. ularning soni shu qadar ko'pki. hammasini o'rganishning aslo iloji yo'q. aytishadiki. nom qancha ko'hna bo'lsa, lining etimologiyasini aniqlash shuncha qiyin. shuning uchun, hamma nomlardan m a’no qidirib, mazmuni anglashilmagan nomlarni o'zgartirish minglab yillarning mahsuli bo'lgan ma'naviy yodgorlik ildiziga bolta urish demakdir. joy nomlarini xalq iria'lum bir hududda va zamonda yaratgan. ularga hududiylik va larixiylik xos. joy nomi zamirida yashirin ma'noni aniqlash uchun. nom yaralgan davr va hudud tarixini puxta o'rganmoq kerak, nom uchun asos bo'lgan tabiiy. iqtisodiy. ijtimoiy. madaniy. lisoniy omillarni aniqlash lozim. faqat shundagina nomning mag'zi, asl ma'nosi. tarixi to'g'ri aniqlanadi. …

2 / 11

nomlar ko'p qirrali va xilma-xil axborot manbai bo'lishi bilan birga. kishilik jamiyati uchun zarur va muhim bo'lgan ijtimoiy-siyosiy vazifani, ya'ni adreslik funksiyasini ham bajaradi. binobarin, ijtimoiy ehtiyoj mahsuli bo'lgan joy nomlari orasida oykonimlar alohida maqomga ega. chunki ular har qanday aholi punktlarning nomi sifatida tarixiy manbalarda ko'proq qayd etilgan. ibtidoiy davrdan boshlab odamlar tevarak-atrofni kuzatib geografik obyektlarni bir-biridan farqlash maqsadida ularga nom berganlar. obyektlarning tabiiy xususiyatlarini ifodalaydigan geografik nomlar jamiyatning dastlabki bosqichida ko'proq bo'lgan. keyinchalik esa tabiatga jamiyatning ta'sirini kuchayishi oqibatida ular asta-sekin kamayib borgan. dastlab tabiiy obyektlarga zaruriyat yuzasidan oddiy, sodda va tasodifiy nomlar berilgan bo'lsa, keyinchalik ijtimoiy ong rivojlangan sari tushunchalar soni ortib geografik nomlar ham murakkablashib borgan. kishilik jamiyatining rivojlanishi va kundalik ehtiyojlarning ortib borishi yangi hududlarni va tabiatning tarkibiy qismlarini o'zlashtirishga olib kelgan, bu esa o'z navbatida joy nomlarining ko'payishiga sabab bo'lgan. toponimlar aniq bir tarixiy sharoitda paydo bo'lganligi sababli tabiat va jamiyatda bo'layotgan o'zgarishlar ularga …

3 / 11

manbalarda toponimiyaning boshqa tarkibiy qismlariga qaraganda aholi punktlari nomlari ko'proq qayd ctilgan. ularda mintaqa tabiatining xususiyatlari, jamiyat hayotida asrlar davomida ro'v bergan tarixiy, ijtimoiy va siyosiy hodisa va voqealar. aholining kasb-himarlari nomlari. aholi punktiga asos solgan kishining ismi, unda qanday qavm vakillari yashagani yoki yashayotgani o'z aksini topgan. qadimgi dunyo va o‘rta asrlar. geografik nomlar va ularning ma'no mazmuniga qiziqish kishilik jamiyatining dastlabki bosqichlarida paydo bo'lgan. shu bois. insoniyat tarixi qanchalik qadimiy bo"isa, geografik nomlar ham shuncha qadimiydir. kishilar dastlab har qanday geografik obyektni oddiy turdosh otlar - terminlar bilan atashgan, ya'ni, suv. tog‘. ko'l, tepa, jar va hokazo. keyinchalik jamiyatning rivojlanishi bilan joy nomlari ham qat'iylashib borgan, ya'ni, turdosh otlarni atoqli otga. toponimga aylanishiga sabab bo'lgan. masalan. qadimgi turkiy xalqlar katta daryoni - o'kuz. edil, jayhun deb atashgan. katta daryo ma'nosini anglatuvchi bu so'zlar keyinchalik daryo nomiga aylangan. ma’lumki, har qanday fan amaliyot talablari asosida paydo bo'ladi va rivojlanadi. …

4 / 11

alqin qilingan. unda ko'pincha obyektning real alomatlari, geografik o'rni va hokazo inobatga olingan. qadimgi va dastlabki ma'lumotlarni geradotni «tarix», strabonni «geografiya», arrian, plutarx, kvint kursiy ruf kabi qadimgi dunyo olimlari asarlarida uchratish mumkin. masalan, geradot o'z asarlarida mamlakatlar, shaharlar, dengizlar, daryolar nomlarining ma'nosini tushuntirib berishga harakat qilgan. antik dunyo mualliflari geografik nomlarni, kishi ismlarini mavjud bo'lgan nomlash qonuniyatlarni va ularning o'zaro aloqadorligini aniqlamasdan asosan etimologik jihatdan izohlashgan. natijada, toponimik ma'lumotlar garchi qiziqarli bo'lsa ham, ammo, ilmiy asosga ega bo`lmagan. toponimik axborotni ishonchli manba sifatida, ilk bor milodiy i asrda ispan antik olimi pomponiy mela o'zining «xorografiya» asarida ilmiy jihatdan tadqiq qilishga harakat qilgan. zamonaviy toponimikani o'rta asrlarda yashab ijod qilgan o'rta osiyolik olimlarning xizmatlarisiz tasavvur qilish qiyin. o'sha davrda o'rta osiyoda yozilgan tarix, geografiya, tilshunoslikka oid asarlarda toponimikaga oid ma’lumotlarni ko'plab topish mumkin. masalan, 982-983 yillarda. fors-tojik tilida, noma'lum muallif tomonidan yozilgan «hudud ul-olam» tarixiy-geografik asarida movarounnahr viloyatlari, shaharlari. tog'lari, …

5 / 11

odatlari, rasm-rusumlari hamda liar bir shaharning tabiiy-geografik sharoiti ta'riflangan. masalan, s o'g 'd va ustrushona sharqiy cl tar orasida eng obod joy. u yerda oqar suvlar ko'p, iqlimi bahavo, odamlari mehmondo'st va xushmuomala deb ta’rif berilgan. o'rta osiyo va o'zbekistondagi joy nomlariga oid yo/ina ma'lumotlarni yusuf xos hojibning «qutadg'u bilig'». a.beruniyning «qonuniy mas'udiv». «hindiston», «saydana», m.narshaxiyning «tarixi buxoro», mirzo ulug'bekning «to'rt ulus tarixi» kabi asarlarda uchratish mumkin. chunonehi, abu ravlion beruniy joy nomlariga izoh berib shunday yozgan: «...ammo, aksari mamlakatlarning nomlari hozirgi vaqtdagi nomlaridan farq qiladi. xususan, tili boshqa bo'lgan qabilalar biron joyni egallaganlarida nomlar tez-tez o'zgarib turadi. boshqa xalq mahalliy nomlarni buzib talaffuz etadi... nomlarning ma'nosini boshqa tilga tarjima qilganda yoki talaffuzini osonlashtiradigan tovushlar bilan yozganda nomlar o'zgarib ketadi. ko'pincha arablar chet el nomlarini. arabchalashtirib. shunday o'zgartiradilar va buzib aytadilar». turkiy xalqlar, jumladan o'zbeklar etnografiyasi va etnik tarixini o'rganishda mahmud koshg'ariyning «devonu lug'atitturk» nomli asari alohida o'rin egallaydi. kitobda …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "toponimikaning rivojlanish tarixi"

mavzu: toponimikaning rivojlanish tarixi. reja: 1. qadimgi dunyo va о‘rta asrlar olimlari asarlarida toponimik ma’lumotlar. 2. ilmiy toponimikani fan sifatida paydo bо‘lishi va rivojlanishi 3. о‘zbekistonda toponimikaning hozirgi ahvoli, toponimik tadqiqotlar, toponimlarni geografik jihatdan tadqiq etilishi toponimika ilmiy yo'nalish sifatida asosan keyingi davrlarda shakllangan bo"isa ham, ammo lining o'rganish obyekti bo'lgan joy nomlari juda qadimiy davrlarda paydo bo'lgan. ularning soni shu qadar ko'pki. hammasini o'rganishning aslo iloji yo'q. aytishadiki. nom qancha ko'hna bo'lsa, lining etimologiyasini aniqlash shuncha qiyin. shuning uchun, hamma nomlardan m a’no qidirib, mazmuni anglashilmagan nomlarni o'zgartirish minglab yillarning mahsuli bo'lgan ma'naviy yodgorlik ildiziga bolt...

This file contains 11 pages in DOC format (58.0 KB). To download "toponimikaning rivojlanish tarixi", click the Telegram button on the left.

Tags: toponimikaning rivojlanish tari… DOC 11 pages Free download Telegram