mahmudxo‘ja behbudiyning tilshunoslik faoliyati

DOC 21 pages 78.5 KB Free download

21 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 78.5 KB

File type DOC

Pages 21

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 21

o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi __universiteti ro’yxatga olindi №__________ ro’yxatga olindi №__________ “_____” ____________20 y. “_____” ____________20 y. “___________________________ “ kafedrasi “_____________________________ “ fanidan kurs ishi mavzu:________________ bajardi:_________________________________ tekshirdi:_______________________________ ______________ - 20___ behbudiyning tilshunoslik sohasiga oid faoliyati reja: i. kirish qism mahmudxo‘ja behbudiy jadid adabiyoti namoyandasi sifatida. ii. asosiy qism: 1) behbudiyning tilshunoslikka oid faoliyati. 2) “til masalasi” maqolasi haqida. 3) mahmudxo‘ja behbudiyning olib borgan harakatlari. iii. xulosa mahmudxo‘ja behbudiy o‘z davrining yetuk tilshunoslaridan biri. turkistonda jadidchilik harakatiga asos solgan buyuk ziyoli mahmudxo‘ja ko‘plab sohalarda qimmatli fikrlarini aytgan. uning publitsistika, teatr, adabiyot, bosma ishi, turkistonliklarning siyosiy ongi borasidagi qarashlari va amaliy ishlari yaxshi o‘rganilgan. lekin behbudiy til haqida ham fikrlarini aytib o‘tgan. uning o‘zbek tili, umuman mintaqadagi til siyosati borasidagi fikrlari bugungi kunga qadar eskirmagan. mashhur jadidshunos, falsafa doktori, toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti prorektori zaynobiddin abdurashidov behbudiyning til borasidagi qarashlarini tahlil qiladi. turkistonlik ziyolilar …

2 / 21

tib eshittirdi va shu yo‘sinda turkistonning turli hududlaridan o‘qib eshittirilgan gazetalarning «tili» bo‘yicha fikrlarni jamladi, umumiy xulosa berdi. behbudiy o‘tkazgan tajriba va so‘rovnoma asosida turkistonliklar uchun gasprinskiyning «tarjimon» gazetasi, sibirlik, asli buxorolik tujjorning avlodidan bo‘lgan, xix asrning oxiri va xx asrning boshlarida abdurashid qozi nomi bilan tanilgan abdurashid ibrohimovning «mir’ot» jurnali hamda «ulfat» gazetasining tili ko‘proq tushunarli, degan xulosaga keldi va «chorak asrdan beri millatimizga tili, qalami, qalb quvvati bilan xizmat qilgan, yangi matbuotimiz raisi ham otasi janob ismoilbek hazratlariga til bobida ergashmoq rossiyadagi hamma muharrirlarga lozim» ekanini tavsiya qildi. bu bilan behbudiy ham gasprinskiy kabi rossiya musulmonlari birligining asosi va negizida til birligi bo‘lishi kerakligini ta’kidladi. behbudiy yagona, umumadabiy til borasida fikrlarini davom ettirib, «...til birligining foydalari juda yaxshi ma’lum. zero, til birligi do‘stlik, muhabbat, bir-biriga yordam va jipslashuvning asosi», degan amaliy xulosaga keldi. behbudiy turkiston uchun turkiy bilan bir qatorda forsiy tilning «o‘rta sheva»sini ilgari surdi. bu taklifning …

3 / 21

lning qorishiq shakli ishlatiladi; rasmiy idoralarga arizalar turkiyda yoziladi; shar’iy fatvolar forsiyda yozilib, turkiyda qayd qilinadi va bu usulga butun turkistonda amal qilinadi. behbudiy maqolasining so‘ngida keltirgan isbot va dalillariga tayangan holda turkiston maktablarida ham turkiy, ham forsiy birga o‘qitilishi maqsadga muvofiq degan xulosa berdi. behbudiy (umum)turkiy tilni «tarjimon» gazetasi vositasida o‘zlashtirganini bayon qilar ekan, «ona tilim forsiydir, yozgan turkchamni ruhoniy hojam ‘tarjimon’ sahifalaridan tahsil etdim», degan fikri bilan o‘rtoqlashadi. bu esa gasprinskiy taklif qilayotgan (umum)adabiy yoki (umum)turkiy til yaratilganidan darak beradi. shuningdek, gasprinskiy nashr etgan «tarjimon» gazetasining turkiston o‘lkasidagi e’tiborini «usuli jadida nomi bilan isloh qilingan va ochilgan maktablar muhtaram ‘tarjimon’ ta’sirida alifbodan oxiriga qadar turkcha dars berib, turkistonda turkchaning yoyilishiga xizmat qilgan»ida ham ko‘rish mumkin. bu so‘zlar ham behbudiyga taalluqli. begali qosimov imperiya musulmonlari, xususan, turkiston o‘lkasining taraqqiy etgan millatlar qatoriga qo‘shilishi va oxir-oqibat mustaqillikka erishishi yo‘lidagi kurashda behbudiyni gasprinskiy bilan bir maslakda bo‘lganini ta’kidlaydi. bu maslak gasprinskiy …

4 / 21

g aksariyati so‘zlashadigan «o‘zbakiy» tilni nazarda tutadi. unga ko‘ra, to‘rt tilning o‘rganishga sabablar quyidagilardan iborat: 1) «turkiy, ya’ni o‘zbakiy» – turkiston xalqining aksariyati so‘zlashadigan til; 2) «forsiy» – «madrasa va udabo tilidur. bu kungacha turkistonni har tarafindagi eski va yangi maktablarinda forsiy nazm va nasr kitoblari ta’lim berilib kelgandur»; 3) «arabiy» – madrasalarda o‘qitiladigan barcha shar’iy kitoblar ushbu tilda; 4) «rusiy» – «zamon tijorat ishi, sanoat va mamlakat ishlari, hatto dini islom va millatga xizmat» qilishga yararlik zamona ilmini o‘rganish uchun. behbudiy til o‘rganishga sabab bo‘ladigan omillarni ko‘rsatar ekan, turkiy va forsiy mahalliy xalq uchun ikkisi birday ona tili bo‘lgani uchun «bizg‘a saodat» ekani va ushbu tillarni har bir turkistonlik «tahsilsiz» ham yaxshi bilishini ta’kidlaydi. ushbu tilni mukammal bilganlar forschada bitilgan «firdavsiy, bedil, sa’diy, “masnaviy”dan qanday lazzat olsa», buning barobarida turkiyda yozilgan «fuzuliy, navoiy, boqiy, somiy, abdulhaq homid, akrambek, sanoyi, nobiy, nojiylardan, yana to‘lsto‘y, jul vern va ulamoi zamoniy asarini …

5 / 21

ani, ya’ni rus tilini o‘rganish turkistonliklar uchun ne qadar muhim ekanini abdurauf fitratning «munozara» asariga yozgan taqrizida ham ko‘targan edi. mutaassib bo‘lgan turkistonliklarga behbudiy xorijiy tillarni o‘rganishni payg‘ambar ham buyurganlari haqida hadisi sharif ham keltiradiki, bu aholi «kofir bo‘lmasligiga» eng asosiy dalil edi. behbudiyning adabiy til borasidagi qarashlari uning 1915 yili yozgan «til masalasi» nomli maqolasida aks etgan. ushbu maqola ikki qismdan iborat bo‘lib, birinchi qismda behbudiy turkiy tilning shevalari xususida fikr yuritadi. unga ko‘ra, turkiy tilning turkiston o‘lkasida tarqalgan sheva va lahjalari yuz yillar davomida fors madaniyati va adabiyoti ta’siri ostida bo‘lgani sabab ushbu tildan juda ko‘plab so‘zlarni o‘zlashtirgani, tub turkiy so‘zlar ushbu vaqt davomida iste’moldan chiqib, unutilib ketgan. shuningdek, 14 asrdan beri muqaddas islom dini hamda qur’on tili bo‘lgan arabchadan ham turkiy til shevalariga son-sanoqsiz so‘zlar kirib kelganki, ularni sheva yoki lahjalardan chiqarib tashlashning iloji yo‘q. chunki bunday so‘zlarning muqobili mavjud emas. behbudiy turli mintaqalarda yashaydigan turkiy xalqlarning …

Want to read more?

Download all 21 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mahmudxo‘ja behbudiyning tilshunoslik faoliyati"

o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi __universiteti ro’yxatga olindi №__________ ro’yxatga olindi №__________ “_____” ____________20 y. “_____” ____________20 y. “___________________________ “ kafedrasi “_____________________________ “ fanidan kurs ishi mavzu:________________ bajardi:_________________________________ tekshirdi:_______________________________ ______________ - 20___ behbudiyning tilshunoslik sohasiga oid faoliyati reja: i. kirish qism mahmudxo‘ja behbudiy jadid adabiyoti namoyandasi sifatida. ii. asosiy qism: 1) behbudiyning tilshunoslikka oid faoliyati. 2) “til masalasi” maqolasi haqida. 3) mahmudxo‘ja behbudiyning olib borgan harakatlari. iii. xulosa mahmudxo‘ja behbudiy o‘z davrining yetuk tilshunoslaridan biri. turkistonda jadidchilik har...

This file contains 21 pages in DOC format (78.5 KB). To download "mahmudxo‘ja behbudiyning tilshunoslik faoliyati", click the Telegram button on the left.

Tags: mahmudxo‘ja behbudiyning tilshu… DOC 21 pages Free download Telegram