behbudiyning tilshunoslik sohasiga oid faoliyati

DOCX 20 pages 39.3 KB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 39.3 KB

File type DOCX

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

behbudiyning tilshunoslik sohasiga oid faoliyati reja: i. kirish qism mahmudxo‘ja behbudiy jadid adabiyoti namoyandasi sifatida. ii. asosiy qism: 1) behbudiyning tilshunoslikka oid faoliyati. 2) “til masalasi” maqolasi haqida. 3) mahmudxo‘ja behbudiyning olib borgan harakatlari. iii. xulosa mahmudxo‘ja behbudiy o‘z davrining yetuk tilshunoslaridan biri. turkistonda jadidchilik harakatiga asos solgan buyuk ziyoli mahmudxo‘ja ko‘plab sohalarda qimmatli fikrlarini aytgan. uning publitsistika, teatr, adabiyot, bosma ishi, turkistonliklarning siyosiy ongi borasidagi qarashlari va amaliy ishlari yaxshi o‘rganilgan. lekin behbudiy til haqida ham fikrlarini aytib o‘tgan. uning o‘zbek tili, umuman mintaqadagi til siyosati borasidagi fikrlari bugungi kunga qadar eskirmagan. mashhur jadidshunos, falsafa doktori, toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti prorektori zaynobiddin abdurashidov behbudiyning til borasidagi qarashlarini tahlil qiladi. turkistonlik ziyolilar orasida birinchi bo‘lib behbudiy gasprinskiyning til birligi g‘oyasini keng targ‘ib qildi va quvvatladi. dastlab u o‘sha davrning aksariyat musulmon ziyolilari kabi rossiya musulmonlarining yagona tili bo‘lishi kerakligi haqidagi g‘oyaga qiziqish bildirdi. behbudiy bu masala yuzasidan …

2 / 20

ing «mir’ot» jurnali hamda «ulfat» gazetasining tili ko‘proq tushunarli, degan xulosaga keldi va «chorak asrdan beri millatimizga tili, qalami, qalb quvvati bilan xizmat qilgan, yangi matbuotimiz raisi ham otasi janob ismoilbek hazratlariga til bobida ergashmoq rossiyadagi hamma muharrirlarga lozim» ekanini tavsiya qildi. bu bilan behbudiy ham gasprinskiy kabi rossiya musulmonlari birligining asosi va negizida til birligi bo‘lishi kerakligini ta’kidladi. behbudiy yagona, umumadabiy til borasida fikrlarini davom ettirib, «...til birligining foydalari juda yaxshi ma’lum. zero, til birligi do‘stlik, muhabbat, bir-biriga yordam va jipslashuvning asosi», degan amaliy xulosaga keldi. behbudiy turkiston uchun turkiy bilan bir qatorda forsiy tilning «o‘rta sheva»sini ilgari surdi. bu taklifning amaliy natijasi sifatida 1913–1915 yillarda samarqandda behbudiy nashr etgan «oyina» jurnalini ko‘rsatish mumkin. baldauf behbudiyning bu tashabbusini o‘z o‘quvchilari bilan hamfikr va hammaslak ekanini bildirish va ko‘rsatish deb baholadi. turkistonda ikki tillilik masalasini behbudiy «oyina»ni chiqarmasidan ancha ilgari, 1909 yili «tarjimon»ga yo‘llagan «turkistonda maktab lisoni» nomli maqolasida ko‘targan …

3 / 20

sida o‘zlashtirganini bayon qilar ekan, «ona tilim forsiydir, yozgan turkchamni ruhoniy hojam ‘tarjimon’ sahifalaridan tahsil etdim», degan fikri bilan o‘rtoqlashadi. bu esa gasprinskiy taklif qilayotgan (umum)adabiy yoki (umum)turkiy til yaratilganidan darak beradi. shuningdek, gasprinskiy nashr etgan «tarjimon» gazetasining turkiston o‘lkasidagi e’tiborini «usuli jadida nomi bilan isloh qilingan va ochilgan maktablar muhtaram ‘tarjimon’ ta’sirida alifbodan oxiriga qadar turkcha dars berib, turkistonda turkchaning yoyilishiga xizmat qilgan»ida ham ko‘rish mumkin. bu so‘zlar ham behbudiyga taalluqli. begali qosimov imperiya musulmonlari, xususan, turkiston o‘lkasining taraqqiy etgan millatlar qatoriga qo‘shilishi va oxir-oqibat mustaqillikka erishishi yo‘lidagi kurashda behbudiyni gasprinskiy bilan bir maslakda bo‘lganini ta’kidlaydi. bu maslak gasprinskiy taklif etgan «murosa yo‘li» bo‘lib, ruslarning hamda ularning madaniyati yutuqlari yordamida ma’rifatga erishish, eng asosiysi, bu yo‘lda milliy xususiyatlarni yo‘qotmaslikni talab etadi. behbudiyning rus tilini o‘rganish va rus madaniyatidan istifoda etish borasidagi fikrlarini uning ko‘plab maqolalarida uchratish mumkin. xususan, uning «oyina» jurnalining ilk sonida chop qilingan «ikki emas, to‘rt til …

4 / 20

n barcha shar’iy kitoblar ushbu tilda; 4) «rusiy» – «zamon tijorat ishi, sanoat va mamlakat ishlari, hatto dini islom va millatga xizmat» qilishga yararlik zamona ilmini o‘rganish uchun. behbudiy til o‘rganishga sabab bo‘ladigan omillarni ko‘rsatar ekan, turkiy va forsiy mahalliy xalq uchun ikkisi birday ona tili bo‘lgani uchun «bizg‘a saodat» ekani va ushbu tillarni har bir turkistonlik «tahsilsiz» ham yaxshi bilishini ta’kidlaydi. ushbu tilni mukammal bilganlar forschada bitilgan «firdavsiy, bedil, sa’diy, “masnaviy”dan qanday lazzat olsa», buning barobarida turkiyda yozilgan «fuzuliy, navoiy, boqiy, somiy, abdulhaq homid, akrambek, sanoyi, nobiy, nojiylardan, yana to‘lsto‘y, jul vern va ulamoi zamoniy asarini turkiy tarjimasidan» shunchalik bahramad bo‘lishi mumkinligiga urg‘u beradi. behbudiy nima uchun rus tilini o‘rganishga turkistonliklarning diqqatini qaratmoqchi edi? unga ko‘ra, millat butunlay yo‘q bo‘lib ketmasligi uchun ular ham tijorat, ham sanoat, ham siyosatda boshqa taraqqiy etgan xalqlar bilan bir qatorda, yonma-yon harakat qilishi kerak. turkistonliklar orasida hatto millat va vatan manfaati uchun g‘arb …

5 / 20

l masalasi» nomli maqolasida aks etgan. ushbu maqola ikki qismdan iborat bo‘lib, birinchi qismda behbudiy turkiy tilning shevalari xususida fikr yuritadi. unga ko‘ra, turkiy tilning turkiston o‘lkasida tarqalgan sheva va lahjalari yuz yillar davomida fors madaniyati va adabiyoti ta’siri ostida bo‘lgani sabab ushbu tildan juda ko‘plab so‘zlarni o‘zlashtirgani, tub turkiy so‘zlar ushbu vaqt davomida iste’moldan chiqib, unutilib ketgan. shuningdek, 14 asrdan beri muqaddas islom dini hamda qur’on tili bo‘lgan arabchadan ham turkiy til shevalariga son-sanoqsiz so‘zlar kirib kelganki, ularni sheva yoki lahjalardan chiqarib tashlashning iloji yo‘q. chunki bunday so‘zlarning muqobili mavjud emas. behbudiy turli mintaqalarda yashaydigan turkiy xalqlarning tili ham turkistonliklarning tilidan qolishmaydigan darajada fors va arab tili ta’siriga tushgani, hatto ayrimlari «forsiy va arabiyni u qadar ko‘p oldilarki, tillari turkiy, forsiy va arabiydan qo‘shulub ‘usmonli tili’ ataldi». behbudiy usmonili tili haqida gapirar ekan, ushbu tilda ravon yozmoq va o‘qib tushunmoq uchun «uch tilning adabiyot va qoidalaridan boxabar» bo‘lish kerakligi, …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "behbudiyning tilshunoslik sohasiga oid faoliyati"

behbudiyning tilshunoslik sohasiga oid faoliyati reja: i. kirish qism mahmudxo‘ja behbudiy jadid adabiyoti namoyandasi sifatida. ii. asosiy qism: 1) behbudiyning tilshunoslikka oid faoliyati. 2) “til masalasi” maqolasi haqida. 3) mahmudxo‘ja behbudiyning olib borgan harakatlari. iii. xulosa mahmudxo‘ja behbudiy o‘z davrining yetuk tilshunoslaridan biri. turkistonda jadidchilik harakatiga asos solgan buyuk ziyoli mahmudxo‘ja ko‘plab sohalarda qimmatli fikrlarini aytgan. uning publitsistika, teatr, adabiyot, bosma ishi, turkistonliklarning siyosiy ongi borasidagi qarashlari va amaliy ishlari yaxshi o‘rganilgan. lekin behbudiy til haqida ham fikrlarini aytib o‘tgan. uning o‘zbek tili, umuman mintaqadagi til siyosati borasidagi fikrlari bugungi kunga qadar eskirmagan. mashhur jadidshunos, fals...

This file contains 20 pages in DOCX format (39.3 KB). To download "behbudiyning tilshunoslik sohasiga oid faoliyati", click the Telegram button on the left.

Tags: behbudiyning tilshunoslik sohas… DOCX 20 pages Free download Telegram