jadid ma’rifatparvarlarining o‘lka ijtimoiy-ma’naviy hayotida tutgan o‘rni 25

DOCX 9 sahifa 25,2 KB Bepul yuklash

9 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 25,2 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 9

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 9

jadid ma’rifatparvarlarining o‘lka ijtimoiy-ma’naviy hayotida tutgan o‘rni (munavvar qori, fitrat, behbudiy, avloniy va boshq.) mavzusida manbalar tahlili va adabiyotlar sharhini kirish jadidchilik harakati xix asr oxiri va xx asr boshlarida turkiston va markaziy osiyo musulmon jamiyatida yuzaga kelgan eng muhim ma’rifiy va islohotchi harakat sifatida tarixda o‘z o‘rnini egallab turadi. bu harakat nafaqat ta’lim-tarbiya sohasida, balki ijtimoiy, ma’naviy va siyosiy hayotda ham chuqur o‘zgarishlarga sabab bo‘lgan. jadidlar, ya’ni “yangi usul” tarafdorlari, an’anaviy qadimiy maktab tizimini tanqid qilib, zamonaviy bilimlarni joriy etish, milliy ongni uyg‘otish va jamiyatni qoloqlikdan ozod etishni maqsad qilganlar edi. ularning faoliyati, ayniqsa, munavvar qori abdurashidxonov, abdurauf fitrat, mahmudxo‘ja behbudiy, abdulla avloniy kabi buyuk shaxslar rahbarligida gullab-yashnagan bo‘lib, bu harakatning o‘zbek xalqining ma’naviy rivojlanishidagi ro’li beqiyosdir.mavzuning dolzarbligi shundaki, jadidchilik nafaqat o‘tmishdagi voqea, balki bugungi kunda ham milliy uyg‘onish va ma’rifatparvarlik g‘oyalarining asosi sifatida qaralmoqda. o‘zbekiston respublikasi prezidenti shavkat mirziyoyevning so‘zlariga ko‘ra, jadidlar “uchinchi renessans”ning poydevorini qo‘yganlar va ularning …

2 / 9

ning turkistonga bostirib kirishi, iqtisodiy-ijtimoiy o‘zgarishlar va g‘arbiy yevropa ma’rifati ta’siri bilan bog‘liq. 1880-yillarda qrim tatarlarining rahbari ismoil gaspiraliyning “tarjimon” gazetasida boshlangan yangi usul maktablar tashabbusi markaziy osiyoga tarqaldi. turkistonda birinchi jadid maktabi 1901-yilda toshkentda munavvar qori tomonidan ochilgan bo‘lib, bu harakatning boshlanishi sifatida qayd etiladi. jadidlarning asosiy maqsadi – jamiyatni qoloqlik, xurofot va mustamlakachilikdan ozod etish edi. ular islomni zamonaviy talqinda ko‘rib, ilm-fan va texnologiyani diniy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirishni taklif qilishdi. bu g‘oyalar nafaqat ta’limda, balki adabiyot, teatr va jamoat hayotida ham aks etdi. masalan, behbudiy va fitratning asarlari orqali milliy o‘zlik va vatanparvarlik g‘oyalari targ‘ib qilindi.jadidchilikning ijtimoiy-ma’naviy ahamiyati shundaki, u an’anaviy jamiyatni modernizatsiya qilish yo‘lini ochdi. ular ayollar ta’limini qo‘llab-quvvatladilar, bolalar uchun yangi o‘quv darsliklarini yozdilar va jamiyatda demokratik qadriyatlarning poydevorini qo‘ydilar. biroq, bu harakat qarshi kuchlar – qadimchilar va mustamlaka hokimiyati tomonidan bostirildi. 1917-yil inqilobidan keyin jadidlar sovet hokimiyatiga qo‘shildilar, ammo 1930-yillarda repressiyaga uchradilar. bugungi kunda ularning …

3 / 9

ob bera olmayotgan edi. shu sababli, intellektual yoshlar g‘arbiy yevropa va usmonli imperiyasidagi ma’rifiy harakatlardan ilhom oldilar. ismoil gaspiraliyning 1884-yilda ochgan yangi usul maktabi va “tarjimon” gazetasining ta’siri turkistonga yetib keldi. manbalar tahliliga ko‘ra, jadidchilikning ilk bosqichi (1880–1905) ma’rifatparvarlikka qaratilgan bo‘lib, keyinchalik siyosiy xususiyat oldi. adeeb xolidning “the politics of muslim cultural reform” asarida ta’kidlanishicha, jadidlar xarita, globus va atlas kabi vositalar orqali geografik va tarixiy bilimlarni joriy etishni boshladilar, bu esa milliy ongni shakllantirishga yordam berdi. o‘zbek adabiyotshunosligida xamroqulov o‘.m.ning “jadidchilikning paydo bo‘lishi va rivojlanishi” (2024) maqolasi jadidlarning g‘arb ta’sirini tahlil qilib, ularning islomni modernizatsiya qilishdagi ro’lini yoritadi. unga ko‘ra, jadidlar “mellat” (millat) va “vatan” tushunchalarini kengaytirib, musulmon ummatini etnik guruhlar bo‘yicha birlashtirishga harakat qilishdi.tarixiy shart-sharoitlar orasida 1905–1907 yillardagi rossiya inqilobi muhim o‘rin tutadi. bu davrda matbuot erkinligi berilgach, jadidlar o‘z gazeta va jurnallarini chiqara boshladilar. masalan, munavvar qorining “xurshid” (1906) va avloniy “shohrat” (1907) gazetalarida ta’lim islohotlari muhokama …

4 / 9

n ayniy va fitratning asarlari jamiyatdagi xurofot va zulmni fosh etishda muhim rol o‘ynaganligi qayd etiladi. z. abdirashidovning kitobida behbudiy “oyna” jurnalini (1913–1915) chiqarib, milliy uyg‘onishni targ‘ib qilgani tahlil qilinadi. 1917-yil inqilobidan keyin jadidlar kokand avtonomiyasini tashkil etishda ishtirok etdilar, ammo bu tashabbus bostirildi. manbalar shuni ko‘rsatadiki, jadidchilik nafaqat ma’rifiy, balki milliy ozodlik harakati sifatida rivojlandi. bugungi tahlillarda, masalan, researchgate’dagi maqolalarda, jadidlarning g‘oyalari o‘zbekistonning mustaqillik davridagi islohotlari bilan bog‘lanadi. umuman, jadidchilikning tarixiy shartlari jamiyatning modernizatsiyasi uchun zaruriy zamin yaratgan. jadid ma’rifatparvarlarining ta’lim sohasidagi ro’li jadidlarning eng katta yutug‘i ta’lim sohasida bo‘ldi. an’anaviy maktablarda yodlashga asoslangan usul jamiyatni orqaga tortayotganini tanqid qilib, ular “usuli jadid” – yangi usulni joriy etishdi. bu usulda fonetik o‘qitish, tabiatshunoslik, matematika va tarix kabi fanlar o‘rganilardi. munavvar qori abdurashidxonov (1878–1931) bu sohada pioniyer bo‘ldi. u 1901-yilda toshkentda birinchi jadid maktabini ochib, o‘quv darsliklari yozdi va “xurshid” gazetasini chiqardi. uning faoliyati ta’limni demokratlashtirishga qaratilgan bo‘lib, bolalarni ilm-fan …

5 / 9

m bilan uyg‘unlashtirishni taklif qildi. u samarqandda yangi usul maktablari ochib, “oyna” jurnalida ilm-fan va dinning birligini targ‘ib qildi. behbudiyga ko‘ra, bilim ishonchni mustahkamlaydi. uning “padarkush” pyesasi ta’lim orqali jamiyatdagi zulmni tanqid qiladi. fitrat (1886–1938) esa buxoroda ta’lim islohotlarini amalga oshirdi. u istanbulda o‘qib, “munozara” asarida an’anaviy mudarrislikni rad etdi. fitratning asarlari o‘zbek va tojik adabiyotida yangi yo‘nalish ochdi.manbalar tahlilida jadid ta’limining ayollar va qashshoqlar uchun ochiqligi ta’kidlanadi. cyberleninka maqolasida jadidlarning uch bosqichli ta’lim tizimi (boshlang‘ich, o‘rta, oliy) zamonaviy o‘zbekiston ta’limiga ta’sir ko‘rsatgani aytiladi. adabiyotlarda, masalan, edward allworthning “the preoccupations of abdalrauf fitrat” kitobida fitratning ta’limdagi radikal yondashuvi tahlil qilinadi. jadidlarning ta’lim islohotlari jamiyatni modernizatsiya qilishda asosiy vosita bo‘ldi, ammo repressiyalar tufayli to‘xtab qoldi. bugun ularning g‘oyalari milliy ta’lim dasturlarida qayta tiklanmoqda. ijtimoiy va ma’naviy hayotdagi ta’siri jadidlarning ijtimoiy-ma’naviy hayotdagi ro’li adabiyot, teatr va jamoat faoliyatida namoyon bo‘ldi. ular jamiyatdagi ijtimoiy muammolarni – qoloqlik, ayol huquqlari buzilishi va mustamlakachilikni – …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 9 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"jadid ma’rifatparvarlarining o‘lka ijtimoiy-ma’naviy hayotida tutgan o‘rni 25" haqida

jadid ma’rifatparvarlarining o‘lka ijtimoiy-ma’naviy hayotida tutgan o‘rni (munavvar qori, fitrat, behbudiy, avloniy va boshq.) mavzusida manbalar tahlili va adabiyotlar sharhini kirish jadidchilik harakati xix asr oxiri va xx asr boshlarida turkiston va markaziy osiyo musulmon jamiyatida yuzaga kelgan eng muhim ma’rifiy va islohotchi harakat sifatida tarixda o‘z o‘rnini egallab turadi. bu harakat nafaqat ta’lim-tarbiya sohasida, balki ijtimoiy, ma’naviy va siyosiy hayotda ham chuqur o‘zgarishlarga sabab bo‘lgan. jadidlar, ya’ni “yangi usul” tarafdorlari, an’anaviy qadimiy maktab tizimini tanqid qilib, zamonaviy bilimlarni joriy etish, milliy ongni uyg‘otish va jamiyatni qoloqlikdan ozod etishni maqsad qilganlar edi. ularning faoliyati, ayniqsa, munavvar qori abdurashidxonov, abdurauf fitr...

Bu fayl DOCX formatida 9 sahifadan iborat (25,2 KB). "jadid ma’rifatparvarlarining o‘lka ijtimoiy-ma’naviy hayotida tutgan o‘rni 25"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: jadid ma’rifatparvarlarining o‘… DOCX 9 sahifa Bepul yuklash Telegram