orfoepiya qoidalari

DOCX 18 pages 52.5 KB Free download

18 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 52.5 KB

File type DOCX

Pages 18

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 18

grafika mavzu: orfoepiya qoidalari. orfoepiya (talaffuz). orfografiya (imlo). o‘zbek tilining imlo qoidalari. reja: 1. grafika haqida umumiy ma’lumot. 2. yozuvlar tarixidan. 3. orfografiya 4. fonetik yozuv. 5. morfologik yozuv 6. tarixiy - an’anaviy yozuv 7. shakliy yozuv 8. farqlashga asoslangan yozuv 9. orfoepiya grafika haqida umumiy ma’lumot. grafika (grekcha grapho - "yozma" - so‘zidan olingan) tildagi tovushlarni ko‘rsatuvchi shakliy vositalar tizimidir. har bir tovush uchun olingan maxsus shakl harf deyiladi, tovush ko‘rsatmaydigan shakl esa belgidir. tildagi muayyan tartib bilan joylashtirilgan harflar va belgilar tizimi alfavit deyiladi. hozirgacha amalda bo‘lib turgan yozuv rus(kirill) grafikasiga asoslangan bo‘lib, unda 35 ta shakl mavjud. shundan 33 tasi harf, 2 tasi (ъ, ь) belgi. lotin alifbosiga asoslangan yangi yozuvda 30 ta grafik shakl qabul qilingan bo‘lib, ulardan bittasi (tutuq belgi) belgi hisoblanadi. yigirma to‘qqizta shakl esa unli va undosh tovushlarni ifodalovchi harflardir. o‘zbek-kirill yozuvida tildagi 6 ta unli fonemalar quyidagi 10 ta harf vositasida ifoda …

2 / 18

qli ravishda yangi yozuvda poroshut, oktabr, budjet, kel, ket so‘zlari talaffuz qilingan shaklda bitta harf bilan yoziladi. har ikkala alfavitdagi 23 harf kirill alifbosiga asoslangan imloda 25 ta, yangi o‘zbek-lotin alfavitida esa 24ta undosh tovushni ifodalash uchun xizmat qiladi. bunda quyidagilar e’tiborga olinadi: j harfi talaffuzda bir-biridan keskin farqlanuvchi ikki undosh tovushning yozuvdagi belgisi hisoblanadi: jurnal (jurnal), vijdon (vijdon) so‘zlarida j harfi sirg‘aluvchi undoshni; jo‘ra, reja so‘zlarida esa qorishiq portlov-chi undoshni ifoda etadi. shuningdek, tong, anglamoq so‘zlaridagi ng til orqa, portlovchi-sirg‘aluvchi, burun tovushi uchun o‘zbek-kirill alifbosida maxsus harf qabul qilinmagan. bu tovush n+g harf birikmasi orqali ifodalandi. o‘zbek-lotin alfavitida esa bu tovushini ifodalash uchun ng harf birikmasi mavjud. masalan: tong, ko‘ngil. biroq, o‘zbek-lotin alfavitida asosan o‘zlashma so‘zlarda uchraydigan s (ts) qorishiq portlovchisi uchun maxsus harf qabul qilinmagan. bu tovush uchraydigan so‘zlar yangi yozuvda quyidagicha yoziladi: a) so‘z boshi va so‘z o‘rtasida hamda undosh va unli oralig‘ida kelganda s harfi bilan …

3 / 18

i rasm - tasvirlar orqali ifodalay boshlagan. ma’lum bir shaklga ega bo‘lmagan, ya’ni mavhum narsalar uchun ham turli hil ramziy belgilar o‘ylab topilgan. shu tarzda taraqqiyot mahsuli o‘laroq, yozuvning piktografik; idiografik; iyeroglifik va boshqa turlari kelib chiqqan. turkiy xalqlar, jumladan, o‘zbek xalqi tarixida ham xilma-xil yozuvlardan foydalanganlar. so‘nggi yozuvlarning aksariyati fonografik, ya’ni tovush yozuvi - harfiy yozuvdan iborat bo‘lgan. hozirgi paytda jahon ahlining to‘rtdan uch qismi yozuvning mazkur turidan foydalanadi. markaziy osiyoning boshqa xalqlari singari o‘zbek xalqi ham o‘z tarixiy shakllanishi mobaynida oromiy, yunon, karoshta, so‘g‘d, xorazm, eftalit, pahlaviy, suriya, hind, o‘rxun (run), uyg‘ur, arab, kirill va lotin kabi yozuvlardan foydalangan. tarixiy tadqiqotlarning guvohlik berishicha, eramizdan avvalgi vi - iv asrlarda markaziy osiyoning eronga yaqin hududlarida rasmiy yozuv sifatida mix yozuvi ishlatilar edi. ayrim joylarda esa mix yozuvidan birmuncha oddiy va qulay bo‘lgan oromiy yozuvi amalda bo‘lgan. turli yodgorliklarda qayd etilishicha, eramizdan avvalgi i - iii asrlarda oromiy yozuvi bilan …

4 / 18

alari fanda «tosh bitiklar» deb ham yuritiladi. buning boisi mazkur obidalarning aksariyat qismi qabr toshlariga o‘yib yozilganligidadir. xususan, kultegin, bilgahoqon, tunyuquq kabi shahzoda va sarkardalar sharafiga qo‘yilgan qabr toshlari shular jumlasidandir. biroq «irq bitik» deb nom olgan «ta’birnoma» turkiy-run yozuvining qog‘ozdagi nusxasi ekanligi bilan ajralib turadi. bu yozuv xususida yaqin yillarga qadar v-viii asrlar davomida amalda bo‘lgan, degan xulosa yetakchilik qilar edi. biroq keyingi yillar mobaynida topilgan yangi dalillarga tayanilgan holda, turkiy-run yozuvi eramizning i ming yilligidayoq shakllanib bo‘lganligi xususida xulosalarga kelinmoqda. jumladan, 1988-yil andijon viloyatining marhamat tumanidagi lo‘mbitepadan topilgan ko‘zaga o‘yib tushirilgan qadimgi turkiy bitiklar turkiy-run yozuvining ibtidosi eramizga qadar bo‘lgan davrlarga daxldor ekanligini faraz qilish imkonini beradi. shuni ham ta’kidlash joizki, tarixda o‘rxun yozuvi keng joriy etilgan turk hoqonligi tugab, turkiylar o‘rtasida uyg‘ur yozuvining joriy etilishida muhim o‘rin tutgan uyg‘ur hoqonligi (744 – 840-yillar oralig‘ida hukmronlik qilgan) boshlangandan keyin ham turkiy-run yozuvi sibir turklari va mo‘g‘iliston hududlarida viii …

5 / 18

sey daryosi havzasidan topilgan o‘rxun yodgorligi haqida xabar beradi. 1830 -yilda asirlikka tushgan shved zobiti iogan stralenberg ham sibirda noma’lum yozuvlar bitilgan toshlarga duch keladi. shundan so‘ng, 1890-yilda fin-ugor ilmiy jamiyatining o‘rxun daryosiga uyushtirgan arxeologik ekspeditsiyalari o‘rxun-enasoy bitiklari xususida ko‘plab aniq va yangidan-yangi ma’lumotlar to‘planishida katta ahamiyat kasb etdi. bu davrda runik yozuv deb nomlangan o‘rxun - enasoy yozuvini (o‘rxun - enasoy yozuvi shaklan got yozuviga, ya’ni qadimgi olmon yozuviga o‘xshash bo‘lgani tufayli runik - sirli deb nomlangan) 1893-yilning oxirida danyalik olim v.tompson birinchi bo‘lib o‘qishga muyassar bo‘ldi. u eng avval tangri va turk so‘zlarini o‘qigach, bu yozma yodgorliklar turkiy xalqlarga tegishli ekanligi ma’lum bo‘ldi. mazkur yilning 25- noyabrida esa bitiktoshlardagi barcha harflarni aniqlab, yodgorliklarning sirini to‘laligicha ochishga muyassar bo‘ldi. shu orada rus sharqshunosi, akademik v.v.radlov ham 15 ga yaqin harflarni aniqlab ulgurgan edi. shunday qilib, o‘rxun-enasoy yozma yodgorlik-larining o‘qilishida ikki zabardast olim v.tompson va v.v.radlov-larning xizmatlari beqiyosdir. o‘rxun-enasoy yozuvi …

Want to read more?

Download all 18 pages for free via Telegram.

Download full file

About "orfoepiya qoidalari"

grafika mavzu: orfoepiya qoidalari. orfoepiya (talaffuz). orfografiya (imlo). o‘zbek tilining imlo qoidalari. reja: 1. grafika haqida umumiy ma’lumot. 2. yozuvlar tarixidan. 3. orfografiya 4. fonetik yozuv. 5. morfologik yozuv 6. tarixiy - an’anaviy yozuv 7. shakliy yozuv 8. farqlashga asoslangan yozuv 9. orfoepiya grafika haqida umumiy ma’lumot. grafika (grekcha grapho - "yozma" - so‘zidan olingan) tildagi tovushlarni ko‘rsatuvchi shakliy vositalar tizimidir. har bir tovush uchun olingan maxsus shakl harf deyiladi, tovush ko‘rsatmaydigan shakl esa belgidir. tildagi muayyan tartib bilan joylashtirilgan harflar va belgilar tizimi alfavit deyiladi. hozirgacha amalda bo‘lib turgan yozuv rus(kirill) grafikasiga asoslangan bo‘lib, unda 35 ta shakl mavjud. shundan 33 tasi harf, 2 tasi (ъ, ь) bel...

This file contains 18 pages in DOCX format (52.5 KB). To download "orfoepiya qoidalari", click the Telegram button on the left.

Tags: orfoepiya qoidalari DOCX 18 pages Free download Telegram