turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi

DOCX 22 pages 80.5 KB Free download

22 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 80.5 KB

File type DOCX

Pages 22

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 22

turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi 1-ma`ruza:turkiy tillarni qiyosiy o‘rganish tarixiga kirish. turkiy tillarning shakllanishi va taraqqiyoti. turkiy tillarning umumiy tavsifi. reja: 1. kirish. “turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi” fanining prеdmеti, maqsadi va vazifalari. 2. turkiy tillar shakllanishi va taraqqiyoti. 3. oltoy tillar oilasi haqida. 4. turkiy tillar tasnifi. 5. hozirgi turkiy tillarning tarqalishi. tayanch tushunchalar: bobo til, til oilasi, oltoy tillar oilasi, turkiy tillar guruhi, genetik qarindoshlik, tillar tasnifi, sharqiy va g`arbiy turkiy tillar. keyingi yillarda turkologiya sohasida bir qator yangi tadqiqotlar yuzaga keldi. eng qadimgi sug`d, ко`k turk (o`rxun-enasoy, turkiy run), eski uyg`ur (turk) yozuvlaridagi yodgorliklarni o`rganishga oid izlanishlar olib borilmoqda. ko`k turk xoqonligi davrida yaratilgan bug`ut mangutoshi, uning tiklanish tarixi, yodgorlikda saqlanib qolgan sug`dcha bitig talqini, sug`d tilidagi arablar istilosi bilan bog`liq nazariy qarashlar, ko`k turk bitiglari, ko`k turk yozuvining o`ziga xos jihatlari, imlo xususiyatlari ko`k turk xatida bizgacha yetib kelgan to`nyuquq, o`ngin, kul tegin, bilga xoqon, suji bitiglarining matni …

2 / 22

maqsad va vazifasi hozirgi turkiy tillardagi biror til hodisasining qadimturkiy shakllarini rеkonstruktsiya qilish (qayta tiklash), ularning eng qadimgi shakllarni aniqlash emas, balki turkiy tillardagi bir xil til hodisalarini hozirgi holati nuqtai nazaridan qiyoslash, ular o`rtasidagi o`xshashliklar hamda farq va tafovutlarni asosan talabalar ehtiyoji darajasida yoritib bеrishdan iboratdir. jahon tillarini qiyosiy o`rganish xviii asrning birinchi yarmidan boshlandi. yer yuzidagi qarindosh tillarni fonetik, leksik-grammatik jihatdan qiyoslash, bir tomondan, har bir til oilasi uchun asos bo`lgan bobo tilni aniqlashga urinishni maydonga keltirilgan bo`lsa, ikkinchi tomondan, tilshunoslik fanining ham fan sifatida shakllanishiga sabab bo`ldi. xviii asrning ii yarmida hindistondagi kalkutta madaniyat institutining professori, ingliz tilshunosi uilyam jonz qadimgi hind yozma yodgorligi bo`lgan sanskrit (“sanckrta” ishlangan, takomillashgan) tili va yozuvini yangi hind tili bo`lgan prakrit (“prakrta” – oddiy, sodda) tili va yozuviga qiyoslash, qadimgi sanskrit yozuvini yangi hind yozuvi prakrit asosida transliteratsiya qilish (qayta ko`chirish) natijasida qadimgi sanskrit tilining grek, lotin va hatto fors tillari …

3 / 22

matikalari manbaida vujudga keldi. shunga ko`ra ham, turkiy tillarni qiyosiy-tarixiy o`rganish, ularning mukammal ilmiy-qiyosiy grammatikalarini yaratish hozirgi turkiy tillar tilshunosligi oldidagi hali to`la hal qilinmagan, hal qilinishi lozim bo`lgan eng muhim muammolardan biridir. bu muammolarni qiyosiy-tarixiy tilshunoslik oldiga qo`yilgan asosiy tamoyillar asosida hal qilish hozirgi turkiy tillar qiyosiy grammatikasining maqsad va vazifalari, mazmun va mundarijasini ham belgilab beradi. bu tamoyillar quyidagilar: 1) qiyoslanayotgan tillarning qarindoshlikka asoslangan umumiyligini aniqlash bu tillarning bir asostildan tarqalganligini belgilashning zaruriy sharti ekanligi; 2) qiyoslashni induktiv va diduktiv uslub (oddiydan murakkabga, faktlardan ilmiy xulosalarga tamoyili)da olib borish; 3) qiyoslashda qiyoslanayotgan tillarning eng qadimgi leksik qatlamiga (qarindoshlik atamalari, tub sonlar, o`zak fe`llar kabi) tayanish; 4) qiyoslanayotgan tillar leksik qatlamidagi so`zlarning grammatik shakllanishidagi umumiylik, o`xshashliklarni belgilash; 5) qiyoslashda so`z va grammatik shakllarning tovushlar tizimini asosga olish, bunda tarixiylik tamoyiliga tayanish; 6) qiyoslanayotgan so`z va grammatik shakllarning etimologik tahliliga alohida o`rin berish. tillarni qiyosiy o`rganish garchi xviii–xix asrlarda g`arb …

4 / 22

turkiy urug`, qabila va elatlarning tarixi, etnografiyasi, xalq og`zaki ijodi, xususan til xususiyatlari haqida ulkan meros qoldirgan. mahmud koshg`ariyning “devonu lug`atit turk” asari taxminan 1071–1073 yillarda yozilgan bo`lib, uning abu bakr damashqiy tomonidan 1265–1266 yillarda koshg`ariyning asl qo`lyozmasidan ko`chirilgan nusxasi 1914 yilda topildi va shu asosda 1915–1917 yillarda turkiyada “devon” ning uch jildi nashr qilindi, 1928 yilda vengriyada k.brokkelman tarjimasida nemis tilida, 1939 yilda turkiyada basim atalay tarjimasida turk tilida va nihoyat 1960–1963 yillar orasida toshkentda o`zbek tilshunosi solih mutallibov tarjimasida o`zbek tilida nashr qilindi. “devonu lug`otitturk” ikki qism – muqaddima va lug`at qismlaridan iborat bo`lib, uning muqaddima qismida muallif o`sha davrda shimoliy xitoydan tortib butun movarounnahr, xorazm, farg`ona, buxorogacha yoyilgan katta hududlarda yashovchi urug`lar, qabilalar, elatlar va ularning tillari haqida, qabila va qabilalar uyushmalari tillarining fonetik va morfologik xususiyatlari haqida qimmatli ma`lumotlar beradi. uningcha, tillarning yengili o`g`iz tili, eng to`g`risi va yaxshisi yag`mo, to`xsi tillaridir. etil, ertish bo`ylaridan uyg`ur …

5 / 22

nsub urug` va qabilalar hali ham hududiy, ham siyosiy-iqtisodiy jihatdan xitoy va mo`g`ullardan u qadar uzoqlashmaganligi sababli o`z muomalalarida ko`plab xitoy va mo`g`ul leksikasidan foydalangan bo`lishlari mumkin. mahmud koshg`ariy qiyoslanayotgan tillarning tovush tizimiga katta e`tibor bergan. bu sohada u turkiy ifoda uchun nomuvofiq bo`lgan arab harflariga qo`shimcha belgilar kiritib, turkiy talaffuzga moslashtiradi, turkiy tillardagi turli fonetik qonuniyatlar haqida fikr yuritib, hatto turli turkiy qabila va elat tillaridagi tovush almashinish hodisalarini ham aniq tasvirlab beradi: 1) y~j: yil~jыl, yүr~jүr; 2) m~b: mәn~bәn, mүz~bүz; 3) t~d: til~dil, tash~dash; 4) y~z: ayaq~azaq, ayыg`~azыg`; 5) y~n: qanda~qayda; 6) g~y: teg~tiy, ѳgran~uyran kabi. “devon”ning lug`at qismida 7500 ta, ba`zi adabiyotlarda aytilishicha, 9 mingga yaqin turkiy so`zlar arabcha izohlanadi. o`rta asrlarda o`zining 50 dan ortiq asarlari bilan nom qoldirgan zabardast tilshunos olim mahmud zamaxshariydir. u 1075 yilda xorazm viloyatining zamaxshar qishlog`ida tug`iladi. yetuk o`zbek tilshunosi alibek rustamovning “mahmud zamaxshariy” nomli risolasida tarixiy va ilmiy manbalarga asoslanib …

Want to read more?

Download all 22 pages for free via Telegram.

Download full file

About "turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi"

turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi 1-ma`ruza:turkiy tillarni qiyosiy o‘rganish tarixiga kirish. turkiy tillarning shakllanishi va taraqqiyoti. turkiy tillarning umumiy tavsifi. reja: 1. kirish. “turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi” fanining prеdmеti, maqsadi va vazifalari. 2. turkiy tillar shakllanishi va taraqqiyoti. 3. oltoy tillar oilasi haqida. 4. turkiy tillar tasnifi. 5. hozirgi turkiy tillarning tarqalishi. tayanch tushunchalar: bobo til, til oilasi, oltoy tillar oilasi, turkiy tillar guruhi, genetik qarindoshlik, tillar tasnifi, sharqiy va g`arbiy turkiy tillar. keyingi yillarda turkologiya sohasida bir qator yangi tadqiqotlar yuzaga keldi. eng qadimgi sug`d, ко`k turk (o`rxun-enasoy, turkiy run), eski uyg`ur (turk) yozuvlaridagi yodgorliklarni o`rganishga oi...

This file contains 22 pages in DOCX format (80.5 KB). To download "turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi", click the Telegram button on the left.

Tags: turkiy tillarning qiyosiy-tarix… DOCX 22 pages Free download Telegram