galaktikalarning vujudga kelishi

DOC 14 pages 88.5 KB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 88.5 KB

File type DOC

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

a o’zbekiston respublikasi oliy o’rta maxsus ta’lim vazirligi alisher navoiy nommidagi samarqand davlat universiteti astrofizika kafedrasi mavzu: galaktikalarning vujudga kelishi bajardi: hafizov a tekshirdi: ajabov a samarqand-2014 galaktikalarning vujudga kelishi reja: i. galaktikalarning vujudga kelishi jarayoni to’g’risidagi tassavurotlar. ii. galaktikalarning asosiy xarakterisitikalari. iii. galaktikalarning sinflari va spektrlari. radiogalaktikalar. i. galaktikalarning vujudga kelishi jarayoni to’g’risidagi tasavvurotlar galaktikalar koinotning «g’ishtlari» hisoblanadi, shu sababli ularning qanday yuzaga kelgani va rivojlanish bosqichlari masalasi astrofizikaning hozirgi kundagi dolzarb muammolaridan biridir. galaktikalarning vujudga kelish nazariyasida ikkita bir-biriga qarama-qarshi bo’lgan tassavurotlar mavjud: 1) koinot evolyusiyasining boshlang’ich bosqichida avval galaktikalar protoo’tato’dalari shakllangan va ular asta-sekin yuzaga kelgan gravitasion beqarorlik natijasida bosqichma-bosqich bo’laklarga (fragmentasiyalarga) bo’linib borib, protogalaktikalar yuzaga kelgan va ulardan oqibat natijada galaktikalar vujudga kelgan; 2) koinotda avval yulduzlar sharsimon to’dalarining protobulutlari paydo bo’lgan va ular asta-sekin birlashib protogalaktikalarni, ular zaminida esa galaktikalar yuzaga kelgan. uzoq yillar davomida, aniqrog’i 80-yillarga qadar elliptik galaktikalar asosan asta siqilayotgan protogalaktikaning o’z …

2 / 14

riyadagi natijalardan ancha katta ekani ma’lum bo’lib chikdi. keyinchalik kuzatuvchi-astrofiziklar elliptik galaktikalarning yanada murakkab modellarini tuzish maksadida ularning aylanish chizig’i, zichlik va ravshanlik taqsimotlari kabi funksiyalarni kuzatuvlardan topa boshlab, modellashtirish muammolarini ancha chuqur hal qilishdi. bu davrda parallel ravishda qator nazariy ishlar ham bajarildi. hususan, d.linden-bell elliptik galaktikalarning regulyar yorqinligini ular evolyusiyasining boshlang’ich davridagi nostasionar va o’ta aktiv kollektiv relaksasiya jarayoni bilan tushuntirib berdi. galaktikamizda yulduzlararo muhit va yulduzlar moddasining umumiy mikdorlari nisbati vaqt o’tishi bilan o’zgarib turadi, chunki yulduzlararo diffuz muhitdan yulduzlar paydo bo’ladi va ular o’zlarining evolyusiyalari oxirida oq karliklar hamda neytron yulduzlarga aylanishlari natijasida muhitini ma’lum bir qismlarini yana yulduzlararo muhitga chiqazib yuboradilar. shu yo’sinda galaktikamizdagi yulduzlararo muhit miqdori vaqt o’tishi bilan kamayib borishi kerak. xuddi shunday hol boshqa galaktikalarda ham kuzatiladi. yulduzlar qarida modda qayta ishlanishi natijasida galaktikamiz geliy va og’ir elementlar bilan boyib borgan, buning oqibatida uning kimyoviy tarkibi vaqt o’tishi bilan o’zgarib boradi. galaktika …

3 / 14

radioaktiv izotoplarning beqarorlik bosqichida bo’lishligini e’tiborga olmaslik mumkin emas. shu sababli, mendeleyev jadvalining oxirida joylashgan og’ir elementlar o’ta yangi yulduzlarning chaqnashi vaqtida yuzaga kela boshlaydi deb taxmin qilinadi. bunday o’ta yangi yulduzlar chaqnashlari ularning tez siqilishi natijasida ro’y beradi. bunda temperatura benixoya oshib ketadi, siqilayotgan atmosferada termoyadro reaksiyasi zanjiri vujudga kelib, uning oqibatida kuchli neytron oqimi hosil bo’ladi. neytron oqimining intensivligi shu qadar kuchli bo’lishi mumkinki, bunda oraliq beqaror yadrolar bo’linishga ulgura olmay, yangi neytronlarni o’zlariga olib barqaror bo’lib qoladilar. galaktika sferik tashkil etuvchi qismidagiga nisbatan tekislik tashkil etuvchisidagi yulduzlar og’ir elementlarga boy bo’ladi, chunki sferik tashkil etuvchi qismdagi yulduzlar galaktika evolyusiyasining boshlang’ich bosqichida, ya’ni yulduzlararo gaz hali og’ir elementlarga kambag’al vaktida shakllanadilar. bu vaktda yulduzlararo gaz asosan sferik bulut ko’rinishida bo’lgan va markaziga qarab konsentrasiya oshib borgan. bunda sferik tashkil etuvchi qismda vujudga kelgan yulduzlar ham shunday taqsimotni saqlab qolgan. yulduzlararo gaz bulutlarining to’qnashishi natijasida ularning tezliklari asta-sekin kamayib …

4 / 14

zlar ikkinchi avlod, sferik tashkil etuvchi qismdagilar esa birinchi avlod yulduzlari deb ataladi va bu bilan tekisliklik tashkil etuvchidagilar boshlang’ich yulduzlar qa’rida bo’lib chiqqan moddadan yuzaga kelgan degan fikrga ishora qilinadi. spiral galaktikalarda ham rivojlanish etapi xuddi shunday ro’y bergan deyish mumkin. yulduzlararo gaz mujassamlashgan spiral tarmoqlar shakli galaktika umumiy magnit maydon kuch chiziqlari yo’nalishidan aniklanadi. yulduzlararo gaz “yopishgan” magnit maydon eguluvchanligi gaz diskining yupqalanishini chegaralaydi. agar yulduzlararo gazga faqat og’irlik kuchi ta’sir etganda edi, uning sikilishi cheksiz davom etgan bo’lardi. bunda katta zichlik hisobiga yulduzlararo gaz tez yulduzlarda yig’ilib qolmagan bo’lar edi. yulduzlarning vujudga kelish tezligi yulduzlararo gaz zichligi kvadratiga taxminan proporsional bo’ladi. agar galaktika sekin aylansa, u holda yulduzlararo gaz og’irlik kuchi ta’sirida markazga yig’iladi. aftidan, bunday galaktikalarda magnit maydoni tez aylanuvchi galaktikalardagiga nisbatan kuchsiz bo’lib, yulduzlararo gazning siqilishiga kam qarshilik ko’rsatadi. markaziy oblastlardagi katta zichlik tufayli yulduzlararo gaz yulduzlarga aylanib sarflanib ketadi. natijada sekin aylanuvchi galaktikalar taxminan …

5 / 14

niga olib kelgan. agar bu bulutning aylanish tezligi katta bo’lsa spiral galaktika, aylanish tezligi kichik bo’lsa undan elliptik galaktika vujudga kelgan. ii. galaktikalarning asosiy xarakterisitikalari. v. gershel xviii asrda samoda ko’rinadigan minglab tuman dog’larni (tumanliklarni) kashf etdi va ularning katalogini tuzdi. ulardan ko’pchiligi spiral tuzilishga ega ekanligi keyinchalik ma’lum bo’ldi. aqsh lik astronom e.xabbl (1889-1953) andromeda turkumidagi tumanlikning fotosuratlarini oldi. bu fotosuratlardan tuman dog’ning juda ko’p yulduzlardan iborat ekanligi aniqlandi. xabbl, bu tumanlikda tarqoq va sharsimon to’dalarni, yangi yulduzlarni va sefeidlarni topdi. andromeda yulduz turkumidagi spiral tumanlik, taxminan bizning galaktikadek ulkan yulduzlar sistemasi ekanligi aniqlandi. bu spiral tumanlikkacha bo’lgan masofa 2 million yorug’lik yiliga tengligi endi bizga ma’lum. unda ham xuddi bizning galaktikamizdagidek gaz-chang tumanliklar mavjud. astronomlar bizning galaktikadan tashqarida ham ko’plab ulkan yulduz sistemalari mavjudligini aniqladilar va bizning galaktikamizdan farqli ravishda ularga galaktikalarning turdosh nomlarini berdilar. xabbl uzoqlikdagi eng yorug’ yulduzlarning ko’rinma yulduz kattaligiga qarab aniqlangan galaktikalarning spektrlaridagi chiziqlar …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "galaktikalarning vujudga kelishi"

a o’zbekiston respublikasi oliy o’rta maxsus ta’lim vazirligi alisher navoiy nommidagi samarqand davlat universiteti astrofizika kafedrasi mavzu: galaktikalarning vujudga kelishi bajardi: hafizov a tekshirdi: ajabov a samarqand-2014 galaktikalarning vujudga kelishi reja: i. galaktikalarning vujudga kelishi jarayoni to’g’risidagi tassavurotlar. ii. galaktikalarning asosiy xarakterisitikalari. iii. galaktikalarning sinflari va spektrlari. radiogalaktikalar. i. galaktikalarning vujudga kelishi jarayoni to’g’risidagi tasavvurotlar galaktikalar koinotning «g’ishtlari» hisoblanadi, shu sababli ularning qanday yuzaga kelgani va rivojlanish bosqichlari masalasi astrofizikaning hozirgi kundagi dolzarb muammolaridan biridir. galaktikalarning vujudga kelish nazariyasida ikkita bir-biriga qarama-qarsh...

This file contains 14 pages in DOC format (88.5 KB). To download "galaktikalarning vujudga kelishi", click the Telegram button on the left.

Tags: galaktikalarning vujudga kelishi DOC 14 pages Free download Telegram