hosilaviy birliklar

PDF 12 pages 652.1 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 652.1 KB

File type PDF

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

7 fizikaning boshqa fanlar bilan aloqasi fizik kattaliklar miqdor jihatdan har bir ob'yekt uchun xususiy, lekin sifat jihatdan ko'plab ob'yektlar uchun umumiy bo'lgan va bu ob’yektlarning biror xossasini ilodalovchi kattaliklarga aytiladi. fizik kattalikni ham miqdor, ham sifat jixatdan to'la ifodalaydigan kattalika haqiqiy qiymati deyiladi. fizik kattaliklarning qiymatlari doimo takomillashtirib boriladigan tajribalar yordamida aniqlanadi va ularni solishtirish kelishilgan birliklarni kiritilishini taqazo etadi. fizik kattaliklar sistemasi asosiy va xosilaviy kattaliklardan iborat. asosiy fizik kattaliklar 7 ta bo'lib, ularni 3 tasi moddiy dunyoning asosiy xossalarini ifodalovchi: uzunlik, massa, vaqtdir. qolgan 4 tasi: tok kuchi, termodinamik harorat, modda miqdori va yorug'lik kuchi fizikaning biror bo'limidan olingan. fizik kattalikning birligi deb, har bir kattalikni miqdoriy ifodalash uchun qo'laniladigan , shartli ravishda son qiymati birga teng deb belgilangan o'lchamli fizik kattalikka aytiladi. fizik kattalikning xalqaro birliklar sistemasi (si-sistema international) 1960 yilda o'lchov va tarozilar bo'yicha bosh konferensiyada qabul qilingan bo’lib, yettita asosiy birlik-metr, kilogramm, sekund, amper, …

2 / 12

birgalikda o'rganadi. statika - jismlar sistemasini muvozanat qonunlarini o'rganadi va fizikada dinamika qonunlari bilan birgalikda ko'riladi. mexanikaning jismlar harakati qonunlari bu harakatni vujudga keltiruvchi sabablarsiz o'rganadigan bo'limiga kinematika deyiladi. kinematikaning asosiy vazifasi harakatni xarakterlovchi kattaliklarni aniqlash va formulalar, grafiklar, jadvallar yordamida tafsiflashdir. shuni aloxida qayd etmoq kerakki, insonning eng yuksak intellektual qobiliyati solishtirish yordamida o'rganishdir. boshqacha aytganda, o’rganilayotgan jism harakati, undan soddaroq bo’lgan, fizik model sifatida tanlab olingan jism harakati bilan solishtirish yordamida o'rganiladi. moddiy nuqta deb, ma'lum massaga ega bo'lgan va harakat o'rganilayotgan holda o'lchamlarini hisobga olmaslik mumkin bo'lgan jismga aytiladi. absolyut qattiq jism deb, hech qanday holatda ham deformatsiyalanmaydigan, nuqtasi orasidagi masofa o'zgarmay qoladigan jismga aytiladi. har qanday harakatni ham ilgarilama, ham aylanma harakatlar yig'indisi sifatida qarash mumkin. agar qattiq jisimning istalgan nuqtasiga biriktirilgan to'g'ri chiziq harakat davomida o'zining dastlabki holatiga parallel bo'lib qolsa, bunday harakatga ilgarilama harakat deyiladi. shuni ta'kidlab o'tish kerakki, jism ilgarilama harakat qilganda barcha …

3 / 12

bol to'pi harakati futbolchiga nisbatan joylashuvining o'zgarishiga qarab aniqlanadi.bunday misollarni ko'plab keltirish mumkin. mexanik harakatni to'la tavsiflash uchun esa uning makon va zamondagi holatini to'la ko'rsata oladigan sanoq sistemasini kiritish zarur. bunday vazifani geometriyadan tanish bo'lgan dekart sistemasi va unga biriktirilgan soat majmuasi bajrish mumkin. fazodagi istalgan moddiy nuqtaning o'rni uchta koordinata (x, у, z) bilan aniqlanadi. agar harakat tekislikda ko'rilayotgan bo'lsa, ikkita koordinatalar (x, у) to'g'ri chiziqda ko'rilayotgan bo'lsa, bitta koordinata (x) bilan kifoyalanish mumkin x, у, z, vektorlar r vektorning tashkil etuvchilarini yoki koordinatalar o'qlaridagi proyeksiyalari deyiladi. moddiy nuqtaning harakati. a moddiy nuqta sanoq sistemasida harakatlansa, uning koordinatalari (x, y, z ) t vaqt o'tishi bilan o'zgara boradi. moddiy nuqta holatini vaqt о’tishi bilan o'zgarishini ifodalaydigan tenglama moddiy nuqta harakatining kinematik tenglamasi deyiladi. moddiy nuqtaning harakatini xarakterlovchi kattaliklar. moddiy nuqta harakatini xarakterlovchi kattaliklardan biri uning harakat trayektoriyasidir. moddiy nuqta harakatining trayektoriyasi deb, shu nuqtaning harakat davomida fazoda qoldirgan …

4 / 12

sin. harakat trayektoriyasi ab qismining uzunligiga teng bo'lgan as skalar kattalikka yo'lning uzunligi deyiladi. boshqacha aytganda, moddiy nuqta harakat trayektoriyasining uzunligiga yo'l deyiladi. 1-rasm 10 ko'chish va yo'l. moddiy nuqtaning dastlabki holatidan uning keyingi holatiga o'tkazilgan ar = r - r0vektorga ko'chishdeyiladi. vektorlarning ifodalanishi: chizmada tugash nuqtasi strelka qo’yish bilan ko’rsatilsa, yozuvda belgilangan harf ustida strelka qo’yiladi. vektorning son qiymati uning moduli yoki uzunligi deyiladi. uzunliklari teng va yo’nalishlari bir xil bo’lgan vektorlarga o’zaro teng vektorlar deyiladi. uzunligi bir birlikka teng bo’lgan vektorga birlik vektor deyiladi. boshlang’ich nuqtasi tekislik yoki fazoning istalgan nuqtasida yotishi mumkin bo’lgan vektorga ozod vektorlar deyiladi. biz ozod vektorlar bilan ish ko’ramiz, ya’ni vektorlarni kerakli nuqtaga ko’chiramiz. bu ular ustida amallar bajarilishini osonlashtiradi. o’z navbatida fazoning va vaqtning bir jinsligi, ya’ni ularning barcha qiymatlarining teng kuchliligi bunga to’la imkon beradi. algebraik yig’indi deganda kattaliklarning son qiymatlarini qo’shish, geometrik yig’indi deganda esa, son qiymatlaridan tasqari yo’nalishlarini ham …

5 / 12

vektorlardan tuzilgan parallelogram yuziga teng, yo’nalishi shunday bo’lmog’i kerakki, c vektor parmaning ilgarilanma harakati bilan mos kelsa, parma dastasining harakati a vektordan b vektorga o’tish yo’li bilan mos keladi. tezlik. biz kundalik hayotda „tezroq" yoki „sekinroq" degan tushunchalarni ko'p ishlatamiz. masalan, samolyot poyezddan, yengil avtomobil avtobusdan, velosipedchi piyodadan tezroq harakatlanadi degan iboralar qo'llaniladi. bunda tezroq harakatlanayotgan vosita bir xil vaqt davomida ko'proq masofaga ko'chishi nazarda tutiladi.vaqt birligida bosib o'tilgan yo'lga tezlik deyiladi. tezlik vektori. shunday qilib, tezlik harakatlanayotgan nuqtaning ko'chishiga va buning uchun sarflangan vaqtga bog'liq kattalik ekan. tezlik nafaqat harakat tezligi, balki uning yo'nalishini ham ko'rsatadigan vektor kattalikdir. 11 o'rtacha tezlik vektori deb, moddiy nuqta ko'chish vektori arning ko'chish uchun sarflangan vaqt atga nisbati bilan aniq-lanadigan kattalikka aytiladi: (1) (2) oniy tezlik deb, moddiy nuqta radius-vektoridan vaqt bo'yicha olingan birinchi tartibli hosilaga yoki moddiy nuqtaning berilgan vaqtdagi tezligiga aytiladi. tekis harakatda tezlik. moddiy nuqtaning tekis harakati deb, bir xil …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "hosilaviy birliklar"

7 fizikaning boshqa fanlar bilan aloqasi fizik kattaliklar miqdor jihatdan har bir ob'yekt uchun xususiy, lekin sifat jihatdan ko'plab ob'yektlar uchun umumiy bo'lgan va bu ob’yektlarning biror xossasini ilodalovchi kattaliklarga aytiladi. fizik kattalikni ham miqdor, ham sifat jixatdan to'la ifodalaydigan kattalika haqiqiy qiymati deyiladi. fizik kattaliklarning qiymatlari doimo takomillashtirib boriladigan tajribalar yordamida aniqlanadi va ularni solishtirish kelishilgan birliklarni kiritilishini taqazo etadi. fizik kattaliklar sistemasi asosiy va xosilaviy kattaliklardan iborat. asosiy fizik kattaliklar 7 ta bo'lib, ularni 3 tasi moddiy dunyoning asosiy xossalarini ifodalovchi: uzunlik, massa, vaqtdir. qolgan 4 tasi: tok kuchi, termodinamik harorat, modda miqdori va yorug'lik kuchi fiz...

This file contains 12 pages in PDF format (652.1 KB). To download "hosilaviy birliklar", click the Telegram button on the left.

Tags: hosilaviy birliklar PDF 12 pages Free download Telegram