o‘zbek tili leksikasi

DOCX 12 pages 27.0 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 27.0 KB

File type DOCX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

o‘zbek tili leksikasi reja: 1. tarixiy jihatdan o‘zbek tili leksikasi 2. o‘zbek tili leksikasida o‘z va o‘zlashgan qatlam 3. o‘z qatlam va uning turlari 4. o‘zlashgan qatlam va uning turlari o‘zbek tili markaziy osiyo qadimiy mahalliy xalqlarining turkiy tillar tizimidagi tillaridan biri sifatida uning lug‘aviy tarkibi, grammatik qurilishi ham uzoq tarixga ega. hozirgi o‘zbek tili leksikasi o‘zining butun taraqqiyoti jarayonida shu tilning ichki rivojlanish qonuni asosida boyib borgan, bu tilning so'z boyligi, leksik-semantik tizimi sifatida shakllangan yaxlit bir hodisadir. hozirda umum iste’molda bo‘lgan barcha so‘zlar, grammatik vositalar o‘zbek tilining o‘zinikidir. lekin bu leksik boylik birdan vujudga kelmagan. birinchidan, o‘zbek tili leksikasi turkiy xalqlar uchun umumiy bo‘lgan so‘z boyliklari asosida rivojlangan bo‘lsa, ikkinchidan, boshqa xalqlar tillaridan so‘z o‘zlashtirish sababli boyigan. mana shu ko'rsatilgan sabablarga ko'ra o'zbek tilining lug'aviy tarkibi ikki qatlamdan iborat deb qaraladi: 1) o‘z qatlam; 2) o‘zlashgan qatlam. bu qatlamlarning har biri o‘z navbatida yana bir necha qatlamlarga bo‘linadi. …

2 / 12

n(quyosh), qash(qish) kabi fasllarni, tag' (tog'), ot(o't) ,sub (suv) kabi tabiat hodisalarini, adg'ir (ayg'ir), at(ot), vuqa(buqa), yalqi(yilqi) kabi hayvon nomlarini ifodalovchi so'zlar borki, ular turkiy tillar uchun umumiy bo'lib, fonetik jihatdangina farq qiladi xolos. umumturkiy so'zlar hozirgi o'zbek tili lug'at tarkibining yarmidan ko'pini tashkil etadi. o'zlashgan qatlam. dunyodagi birorta tilning boyishi uchun o'z imkoniyatlari kifoya qilmaydi, balki uning boyishida tashqi manba ham ishtirok etadi. bu esa turli tarixiy jarayonlar bilan bog'liq bo'lib, uning o'z qonuniyatlari bor. shunga ko'ra o'zlashgan so'zlar quyidagilar. l)tojikcha-forscha; 2)arabcha; 3)ruscha - baynalminal qatlamlardan iboratdir. tojikcha -forscha so'zlar. hozirgi o'zbek xalqining o'tmish avlodlari eroniy (ayniqsa, tojik) tilida so'zlovchi aholi bilan yaqin aloqada bo'lib qon- qarindosh yashab kelishgan. bu ikki xalqning iqtisodiy, madaniy munosabatlari natijasida ko'plab tojikcha so'zlar o'zbek tili lug'at tarkibida mustahkam o'rnashib qolgan. masalan, chiroq, zardob, charm, sinch, nay, xokandoz, barkash, obdasta, parda, gugurt, gilam, choyshab, payandoz, paypoq, paytava, poshna, astar, marjon, zarbop, ustun taxta, g'isht, …

3 / 12

n quyidagicha so'zlarini ko'rish mumkin; maqola, faylasuf, ilm, amaliyot,qashshoq, maktab, madrasa. adabiyot, kasb, kitob, qalam, atir, farmon, sinf, hukumat, hokimiyat, fuqaro, jinoyat, huquq, xizmat, musobaqa, qonun, avliyo, azon, harf, alifbe, xat, savod, xato, daftar, maorif, muallim, imtihon, talaba, axloq, insho va boshqalar. o'zbek tiliga arab so'zlari ikki xil yo'l bilan o'zlashgan. birinchidan, maktab, madrasa, kitob, din,davlat tizimi orqali kirgan. masalan, maktab, dars, qalam,kitob, nashriyot, muharrir, muallif, matbuot, jild, nusxa, xat, tarbiya, ta'lim, saboq; ikkinchidan, eroniy tillar orqali kirgan. masalan, baquvvat, qarzdor, g'amxo'r, mansabdor va boshqalar. ruscha -baynalminal so'zlar. rus tili va u orqali baynalminal so'zlarning o'zbek tiliga o'zlashishi xix asming ikkinchi yarmidan boshlandi. bunday so'zlar, asosan, ikki yo'l bilan, birinchidan, rossiyaning markaziy osiyoni xususan, xonliklarni bosib olishi ikkinchidan, turli siyosiy, madaniy aloqalar, fan, texnika rivojlanishi bilan o'zlashgan. masalan, zavod, fabrika, kridit, shtraf, samovar, chaynik, yashik, odekolon, manifest, izvosh, soldat kabilar. rus tili orqali boshqa tillaridan o'zlashgan baynalminal xususiyatiga ega bo'lgan …

4 / 12

$r tashlasak, birinchidan, shu tilda so'zlashuvchlarning barchasi uchun tushunarli bo'lgan umummillat xususiyatiga ega bo'lgan so'zlarni, ikkinchidan, millatning ma'lum bir ijtimoiy taraqqiyoti natijasida guruhlanishi bilan bog'liq ayrim so'zlarni ko'ramiz. shunga ko'ra ularni ikki turga bo'lish mumkin. umumxalq leksikasi. o'zbek tilida so’zlashuvchilarning hammasi uchun tushunarli va keng iste’mol qilinadigan so’zlar umumxalq o'zbek till ieksikasi deyiladi. masalan , ota, ona, uka, osh, non, suv, tog’, tosh, kun, yil, dehqon, qo'l, bet, men, sen, ko'p, oz, keladi, ketdi, ming kabi umumxalq o'zbek tilining ish ko'rish, iste'mol doirasi juda keng va o'z ichida adabiy tildan tashqari uning barcha mahalliy ko'rinishlarini ham o'z ichiga oladi. masalan: yuzlab shevalarni o'zida birlashtirgan qorlig'. qipchoq. o'g'iz lahjalari umumxalq o'zbek tilining tarkibiy qismlari sanaladi. dialektal leksika yagona millix tilda ishlatilmaydigan, ayrim hududdagina qo’llanadigan so'z sheva so’zlari deyiladi va ularning yig'indisi dialektal leksika deb ataladi masalan. charcha, tarak(surxondaryo) \n\ish (andijon), chagana(surxondaryo), chapo'sh (surxondaryo), kallapo'sh (surxondaryo), checha (qashqadarvo), olvoli (samarqand), taka (xorazm), …$

5 / 12

ncha (nima buncha) kabi; sheva so'zlari badiiy asarlarga, uslubiy vosita sifatida qahramonlar nutqini hamda mahalliy koloritini ifoda etish maqsadida yozuvchilar tomonidan ishlatiladi. kasb-hunar leksikasi. biror kasb-hunarga oid tushunchalarni ifodalovchi so'zlar kasb-hunar (professional) leksikasi deyiladi. kasb-hunarga oid atamalar, so'zlar o'zbek xalqining ijtimoiy taraqqiyot davri turmush tarzi va boshqa holatlar bilan bog'liqdir. ma'lumki o'zbek xalqi juda qadim zamonlardan dehqonchilik, chorvachilik, bog'dorchilik, kulolchilik, binokorlik, ipakchilik, temirchilik, zargarlik, miskorlik, etikdo'zlik va boshqa kasb hunarlar bilan shug'ullanib kelgan va bu holatlar ularning tilida aks etgan. masalan, kapsan, tola, yagona, galagab (dehqonchilikka oid), tola, ko'gan, sirg'a, hgana, joyuv (chorvachilikka oid), pangor, sumba, dog'chil, aspak (tunukasozlik, kulolchilikka oid) nalava, to'qima, dub. qilich, adargi, kuding (to'quvchilikka oid) kabilar. kasb-hunarga taalluqli so'zlarda sheva xususiyatlari bilinib turadi. ammo hozirgi xxi asrga qadam qo'ygan bir davrda insoniyatning turmush tarzi butunlay o'zgardi va davr kompyuter asridir. shuning uchun hozirgi o'zbek tilida yangi zamonaviy industriya, texnika,fan bilan bog'liq so'zlar ko'payib bormoqda. atamalar (terminologik) …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek tili leksikasi"

o‘zbek tili leksikasi reja: 1. tarixiy jihatdan o‘zbek tili leksikasi 2. o‘zbek tili leksikasida o‘z va o‘zlashgan qatlam 3. o‘z qatlam va uning turlari 4. o‘zlashgan qatlam va uning turlari o‘zbek tili markaziy osiyo qadimiy mahalliy xalqlarining turkiy tillar tizimidagi tillaridan biri sifatida uning lug‘aviy tarkibi, grammatik qurilishi ham uzoq tarixga ega. hozirgi o‘zbek tili leksikasi o‘zining butun taraqqiyoti jarayonida shu tilning ichki rivojlanish qonuni asosida boyib borgan, bu tilning so'z boyligi, leksik-semantik tizimi sifatida shakllangan yaxlit bir hodisadir. hozirda umum iste’molda bo‘lgan barcha so‘zlar, grammatik vositalar o‘zbek tilining o‘zinikidir. lekin bu leksik boylik birdan vujudga kelmagan. birinchidan, o‘zbek tili leksikasi turkiy xalqlar uchun umumiy bo‘lgan so...

This file contains 12 pages in DOCX format (27.0 KB). To download "o‘zbek tili leksikasi", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tili leksikasi DOCX 12 pages Free download Telegram