ertaklar

DOC 58,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1449933744_62497.doc ertaklar biz yoshligimizda ertaklar mamlakatida sayr qilishni orzulaganmiz. shoir hamid olimjon aytganidek: “bolalik kunlarimda, uyqusiz tunlarimda, ko’p ertak eshitgandim. so’ylab berardi buvim. esimda o’sha damlar, o'zi uchargilamlar, tohir- zuhra, yoriltosh, oyni uyaltirgan qosh. o't bog’lagan qanotlar, beqanot uchgan otlar. baxtiyor bilan oygul, qiz bo’lib ochilgan gul, so’ylaguvchi devorlar, bola bo’p qolgan chollar. buvimning har qissasi, har bir aytgan hissasi, fikrimni tortar edi, havasim ortar edi. haqiqatan, tohir- zuhra, yoriltosh bizni hamisha o’ziga jalb qilgan, havasimizni o’ziga tortgan. ota-bobolarimiz ham tuyog’idan gavhar sochgan kiyiklarni ko’rish umidida bo’lganlar. oxir provardida xayolidan o’tkazilgan mo’jiza voqealarni hayotiylashtirish maqsadida g’olib kelib, mif, afsona, rivoyatlar zaminida ertaklar dunyodagi boshqa xalq og’zaki ijodida keng tarqalganidek, o’zbeklarda ham ommaviy janr sifatida turli viloyatlarimizda yashaydigan yurtdoshlarimiz tomonidan sevib aytib kelingan.bu janr o’zbek folklorining epik turiga mansub. ulardan oddiy maishiy hayotida ro’y bergan ibratli voqea hikoya qilingan. keyinchalik inson fantaziyasi bu hodisalarga har xil to’qima lavhalar qo’shgan va yangi- …

rida ham bu so’z aynan shu ma’noda qo’llanilishidan bilsa bo’ladi. ertak yurtimizda shu qadar ko’p va xilma-xil mavzularda tarqalganki, ayrim hududlarda uni o’zlaricha ataganlar. xususan, ayrim joylarda “shuk”, “ushuk”, “matal”, “cho’pchak”, “cho’rchak” deb ham yuritilgan. bizning ertaklarimiz mavzusiga, til vositalaridan foydalanish usuliga, voqealar tizimiga ko’ra shartli ravishda uch yirik turlarga bo’linadi: 1. hayvonlar haqidagi ertaklar. 2. sehrli ertaklar. 3. maishiy ertaklar. bulardan tashqari ertaklarning bir xil turlari bor bo’lib, ular asosan hajm, mavzu, maqsad jihatidan bolalar folkloriga oid ertaklarni tashkil etadi. afsona, rivoyatlar matnini ijro etishda alohida tayyorgarlik talab qilmasligini aytib o’tganmiz. ertaklarni ijro etishda ham maxsus iste’dodga ega bo’lish u qadar shart emas, ammo xalqimizda ertak aytish an’anasi alohida ertakchilarning ijrolari jozibasi qiziqishni kuchaytirishi bilan ajralib turishini tasdiqlaydi. qo’qondan zavonbibi sarimsoqova, toshkentdan sharif musaev, xorazimdan mahfura sobirova, andijondan murodilla ziyodov, namangandan abdullaxo’ja kabi yuzlab mashhur ertakchilarning nomlari ular yashagan hudud atrofida mashhur bo’lgan . ertakchilar o’z ijrolarini alohida vaziyatlarda …

qaldirg’och kabi hayvon va qushlarni o’zlariga homiy deb bilganlar. bu hayvon va qushlar avval miflarda, keyin afsona, rivoyatlarda qahramon sifatida ishtirok etganlar. ertaklar yaratila boshlaganida esa mazkur an’ana bu janrga ham meros bo’lib o’tgan. shuning uchun hayvonlar haqidagi ertaklarning yaratilishi davrini ularda obraz sifatida ishtirok etayotgan hayvon va qushlar nomiga, voqealar tavsifiga va harakat doirasiga qarab belgilash mumkin. masalan, “quyosh yerning pahlavoni ” ertagida ona ayiq rustamni parvarish qiladi, uning hayotida alohida o’rin egallaydi: rustam va otasi yamoqchi cholga qo’lidan kelganicha yaxshiliklar qilib, dushmandan asraydi. o'zbek xalq ertaklari haqida maxsus o’rganish ishlarini olib borgan mansur afzalov “ilon og’a” ertagini alohida ajratib ko’rsatadi. “ilon- kuyov niqobini olsa, insonga aylanadi. qiz ilonning niqobini kuydirib yuborsa, u kaptar bo’lib uchib ketadi. ilon og’aning onasi va xolasi yalmog’iz kampir bo’ladi. lekin ilon og’a va qiz o’z tadbirlari orqali yalmog’iz kampirni yengib, murod-maqsadlariga yetadilar”. bu misolda ayiq va ilonning yovvoyi hayvon sifatida belgisi emas, balki, …

kiyik dumi yo’qligini masxara qilgan barcha kiyiklarni dumini bir-biriga bog’lab, “mergan kelyapti”-deb qochadi. dumi bog’liq kiyiklar turli tomonga qochadilar va dumlaridan judo bo’ladilar. shunday qilib, kiyiklarning dumlari to’mtoq bo’lib qolgan”. ertak kiyiklar dumining kaltaligiga javob tariqasida paydo bo’lgan. boshqa xalqlar og’zaki ijodidagi ertaklarda ham turli hayvon va boshqa jonzodlarning tashqi ko’rinishi, ularning xususiyatlari haqida ana shunday ertaklar yaratilgani ma’lum. jumladan, yoqut, tuva, qirg’iz ertaklarida bunday holat alohida ko’zga tashlanadi. taxmin qilishimiz mumkinki, dono xalqimiz bu ertaklarni yoki bolalar tomonidan takror va takror aytiladigan “nima uchun?” savollariga javob tarzida ermak qilib yaratilgan. hayvonlar haqidagi ertaklarning aksariyati bevosita bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda vujudga kelgan. ularda bo’rining vahshiyligi, tulkining ayyorligi, otning insonga do’st ekani alohida bo’rttirib ko’rsatiladi. ertaklardagi bunday xususiyat ko’proq ma’rifiy ahamiyatga ega bo’ladi. biz bilamizki, yosh bolalar yovvoyi hayvonlarni faqat rasmlarda, hayvonot bog’larida ko’rganlar. fikr yuritilayotgan asarlar bu hayvonlar haqida bola tasavvurini kengaytiradi, aniqroq ma’lumotga ega bo’lish imkonini beradi. …

n” deb og’zidagi go’shtni tushirib yuboradi. aynan shu voqea ikkinchi marta takrorlanganda bo’ri: “g’ijduvondan”- deb go’shtni og’zida saqlab qoladi. kulgili vaziyat bilan yo’g’rilgan bunday ertaklarning zaminida insonlarning bir-biriga bo’lgan munosabatlari o’z ifodasini topgan. shunday qilib, hayvonlar haqidagi ertaklar asosan, xalqimiz tomonidan to’qimalar asosida yaratilgan. ertaklardagi hayvonlarning so’zlashuvlari ularni hayotiylashtiradi. hayvon haqidagi ertaklarlar ko’proq ma’rifiy maqsadni nazarda tutgan holda ijod qilingan. ular qadim zamonlarda ham, hozirgi kunda ham yosh bolalarni hayvonlar olami bilan tanishtiruvchi ma’rifiy, tarbiyaviy asarlardir. sehrli ertaklar. o'zbek xalq ertaklarining salmoqli qismi sehrli ertaklardan iboratdir. mashhur va taniqli folklorshunos olimlarning ta’kidlashicha, turli xalqlar ijodida uchraydigan ertaklar orasida eng bir-biriga o’xshash mazmunga ega ekani sehrli ertaklardir.bunday ertaklarni ko’pincha asar qahramoniga nimanidir yetishmasligi, qahramonning bu narsaga ega bo’lishi, qandaydir ishni taqiqlash, kuchli raqibning mavjudligi, xavfli safarga chiqish kabi lavhalar birlashtirib turadi. eng muhimi sehrli ertaklarda turli mo’jizalar, afsungarliklar, fantastik tasvirlar yetakchilik qiladi. chunonchi, hamid olimjon “oygul bilan baxtiyor” dostonining boshlanishida aytgan: …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "ertaklar"

1449933744_62497.doc ertaklar biz yoshligimizda ertaklar mamlakatida sayr qilishni orzulaganmiz. shoir hamid olimjon aytganidek: “bolalik kunlarimda, uyqusiz tunlarimda, ko’p ertak eshitgandim. so’ylab berardi buvim. esimda o’sha damlar, o'zi uchargilamlar, tohir- zuhra, yoriltosh, oyni uyaltirgan qosh. o't bog’lagan qanotlar, beqanot uchgan otlar. baxtiyor bilan oygul, qiz bo’lib ochilgan gul, so’ylaguvchi devorlar, bola bo’p qolgan chollar. buvimning har qissasi, har bir aytgan hissasi, fikrimni tortar edi, havasim ortar edi. haqiqatan, tohir- zuhra, yoriltosh bizni hamisha o’ziga jalb qilgan, havasimizni o’ziga tortgan. ota-bobolarimiz ham tuyog’idan gavhar sochgan kiyiklarni ko’rish umidida bo’lganlar. oxir provardida xayolidan o’tkazilgan mo’jiza voqealarni hayotiylashtirish maqsadida...

Формат DOC, 58,0 КБ. Чтобы скачать "ertaklar", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: ertaklar DOC Бесплатная загрузка Telegram