òzbek metodologik olimlari

DOCX 20 pages 49.5 KB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 49.5 KB

File type DOCX

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

mavzu: òzbek metodologik olimlari dialektika taraqqiyotining keyingi imkoniyatlari gegel falsafasida o‘z ifodasini topdi. gegel dialektikani falsafa taraqqiyotining umumiy nazariyasi sifatida asoslab bergan. ma'lumki, o‘rta acp ratsionalizmi tajribaning ahamiyatini va nazariyaning empirik paydo bo‘lishini tan olishi bilan xarakterlangan. gegel fikrlari boshqacha xarakterga ega. u falsafa o‘z xususiyatlarini asoslovchi metodga ega bo‘lmas ekan, fan bo‘la olmaydi, deb hisoblaydi. gegel dialektik metodni mukammallashtirish mumkinligini va u yagona haqiqiy metodligini ta'kidlaydi. falsafa metodi tabiat va ruh taraqqiyotini ifodalovchi fikr harakatiga adekvat bo‘lishi lozim. gegel o‘z metodida shunday adekvatlikka erishilganligiga ishonadi. gegel dialektikasini tushunish uchun dastavval, gegelcha dialektikaning rezonans, salbiy, pozitiv dialektika kabi shakllarini tahlil qilish lozim. dialektik metod yangi davrda, xususan, nemis falsafasida, ayniqsa, kant, fixte, shelling va gegel tomonidan yanada chuqurroq tahlil qilingan. yangi davrning o‘ziga xoc xususiyati shundaki, bu davrga kelib taraqqiyotga yangicha munosabat shakllandi. dialektik metod predmetlarda emas, balki munosabatlarda o‘z aksini topa boshladi. bu cheksizlik haqidagi g‘oyani qayta ishlash bilan …

2 / 20

sh kerakmi? hissiy idrok qilishda xatoga yo‘l qo‘yilar ekan, aqlning xatoligidan shubhalanish to‘g‘rimikan? — degan savollarga javob izlagan kant aqldagi ziddiyatlarni bartaraf qilish yo‘lini topadiki, aynan shu yo‘l pozitiv dialektikaning asosi bo‘ladi. bunda inson aqli o‘zgaruvchanligining tarixiyligi tan olinadi, aqlning xatosi esa, tarixiy asosga ega bo‘lib, u taraqqiyotning cheksizligi, bilish jarayonini to‘g‘ri tushunish qobiliyatiga ega emas. kant dialektika metodidan yangicha foydalanish imkoniyatini ko‘rsatdi, taraqqiyot muammosini yangicha qo‘yish va hal qilish zaruriyatini e'tirof etdi. taraqqiyotning yangi nazariyasini kant sub'ekt aqlining dialektik xarakteri bilan bog‘laydi va sub'ektiv dialektikani asoslab beradi. masalan, insoniyat tarixida bu usulga yondashilganida, u uzluksiz tarzda ro‘y beradigan avlodlar o‘rin almashuvi, birining o‘rniga ikkinchisi kelishi, muayyan qadriyatlarni meros qoldirishi va yangilikning eskilikni inkor kilishidan iborat doimiy va takrorlanib turadigan jarayondir. bashariyatning muayyan davrida esa, shu vaqtning ijtimoiy manzarasini belgilaydigan turli urug‘ yoki qabilalar, davlat, millat va xalqlar, oqim va yo‘nalishlar, g‘oya va mafkuralarning xilma-xil shakllarini ko‘rish, ularning bir-biri bilan …

3 / 20

asosiy tamoyillarini tashkil qiladi. falsafada mazkur tamoyillarga asoslangan tafakkurni — dialektik tafakkur, ana shunday dunyoqarashni — dialektik dunyoqarash, yondashuvni — dialektik yondashuv, metodni — dialektik metod deb atash an'anaga aylangan. shu bilan birga, u yoki bu olimning ushbu tamoyillarga asoslanadigan dunyoqarashi, falsafiy ta'limotlari ham bor. masalan, demokrit va geraklit, kant yoki gegel dialektikasi deyilganda ana shunday hol nazarda tutiladi. falsafa tarixida dialektika to‘g‘risida xilma-xil qarashlar bo‘lgan. antik davr dialektikasi sodda va stixiyali bo‘lib, asosan, hayotiy tajribaga asoslangan. o‘sha davrda "dialektika" so‘zini birinchi bo‘lib, sukrot (er.av. 469—399 y.) o‘z falsafiy faoliyatida qo‘llagan. suqrot dialektikani mayevtika (harflarni yaratish san'ati) bilan taqqoslagan. zotan, mulohaza qilish shunday dialektik usuldirki, uning natijasida raqib nutqidagi ichki ziddiyatlar ochiladi yoki fikrlash jarayonida yangi ixtilofli fikr-mulohazalar paydo bo‘ladi. suqrot boshqalarni haqiqatni izlashga da'vat etar ekan, o‘z onasi doya fenareti ishini davom ettirayapman, deb izohlaydi. "dialektika" so‘zi paydo bo‘lishiga qadar antik falsafada mazmuniga ko‘ra dialektik bulgan nazariyalar shakllana boshlagan. …

4 / 20

f:1]. o‘zgaruvchanlik antik dialektik nazariyada yangini yaratmasdan bir-birini takrorlovchi jarayon sifatida mavhum tushunilgan. aynan shundan biri ikkinchisini taqozo qiluvchi dunyoning yagona birligi sifatida cheksiz koinot obrazi yaratilgan. shunga ko‘ra, geraklit ziddiyatlarning ayniyligini yaxshilik va yomonlikning bir xil ekanligini ta'kidlaydi, bu mutafakkir ijodining qonuniy natijasi bo‘lib, u reallikning nazariy modelini yaratadi. geraklit ziddiyatlar haqida gapirmaydi, bu tushuncha fanga aristotel tomonidan kiritilgan, aristotel (arastu) (er.av. 384—322 y.) aflotun ta'limotini tanqidiy o‘rganar ekan, o‘zgaruvchanlik muammosini taraqqiyot omili sifatida tahlil qiladi. uning dialektikasiga xoc alohida xysusiyatlar, avvalo, taraqqiyotni moddiylik, harakatda, formal va sababiy bog‘lanishdaligini tan olishda, yangi bosqichni boshqalari bilan bog‘liq emas, deb tushunishda yaqqol ko‘rinadi. ikkinchidan, aristotel ziddiyatlar bilan bog‘liq bo‘lgan muammolar doirasini yaratadi. ziddiyatlarning mutlaq mos kelishini inkor qilar ekan, mutlaqo mos kelmasligini ham inkor qiladi, biroq ularning qandaydir holatida mavjudligini tan oladi. uchinchidan, aristotel formal mantiqqa acoc solar ekan, uning ontologiyada namoyon bo‘lishi va u esa, o‘z navbatida, mazmunan progressiv, shaklan …

5 / 20

a intiladi. uning kuchi aynan shundadir. ojizligi esa, ularning o‘zidagi cheklanganlikni izohlar ekan, judayam kam maqsadga erishiladi. uning natijasi nol, salbiy, tasdiqlash unda hali namoyon bo‘lgan emas. dialektikaning rezonans va salbiy shaklidan farq qiluvchi yuqoriroq shakli ichki (immanent) dialektikadir. bu nafaqat rezonans va inkor qiluvchi, balki yaratuvchi dialektikadir. chunki immanent dialektika predmetning immanent harakat birligidagi taraqqiyot mantig‘i sifatida namoyon bo‘ladi. shunga binoan, fan predmetni immanent o‘rganadi. predmetni immanent o‘rganmoq nima? bu mazmunni sof tushunchada isbotlamoq, ya'ni predmetning mohiyatini isbotlamoqdir. gegel fikricha, dialektik ziddiyatlar — ruhning ziddiyati. pirovard natijada mazkur ziddiyatlar real borlikdagi ziddiyatlarni aks ettiruvchi sub'ekt tafakkuridagi ziddiyatlar bo‘lib, gegel uni g‘oyaning o‘z-o‘zini namoyon qilishidagi ziddiyatlar sifatida aks ettiradi. gegel fikricha, dialektika mutlaqlikdan boshlanadi va u bilan tugaydi. dialektik nuqtai-nazardan faqat mutlaqlik real bo‘lishi mumkin. shuning uchun, gegel dialektikasi mutlaq aql faoliyatining nazariyasi, mantig‘i va metodi sifatida namoyon bo‘ladi. ta'kidlash joizki, idealistik dialektika bo‘lgani singari materialistik dialektika ham bor. u …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "òzbek metodologik olimlari"

mavzu: òzbek metodologik olimlari dialektika taraqqiyotining keyingi imkoniyatlari gegel falsafasida o‘z ifodasini topdi. gegel dialektikani falsafa taraqqiyotining umumiy nazariyasi sifatida asoslab bergan. ma'lumki, o‘rta acp ratsionalizmi tajribaning ahamiyatini va nazariyaning empirik paydo bo‘lishini tan olishi bilan xarakterlangan. gegel fikrlari boshqacha xarakterga ega. u falsafa o‘z xususiyatlarini asoslovchi metodga ega bo‘lmas ekan, fan bo‘la olmaydi, deb hisoblaydi. gegel dialektik metodni mukammallashtirish mumkinligini va u yagona haqiqiy metodligini ta'kidlaydi. falsafa metodi tabiat va ruh taraqqiyotini ifodalovchi fikr harakatiga adekvat bo‘lishi lozim. gegel o‘z metodida shunday adekvatlikka erishilganligiga ishonadi. gegel dialektikasini tushunish uchun dastavval, gegelc...

This file contains 20 pages in DOCX format (49.5 KB). To download "òzbek metodologik olimlari", click the Telegram button on the left.

Tags: òzbek metodologik olimlari DOCX 20 pages Free download Telegram