tillarning o'zaro munosabatlari va rivojlanishi

DOCX 13 pages 46.7 KB Free download

13 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 46.7 KB

File type DOCX

Pages 13

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 13

mavzu: o’zaro bir biridan kutish reja: 1. tillarning geneologik (qarindoshligiga) ko’ra tasnifi 2. tillarning o'zaro munosabatlari 3. tillarning o'zaro munosabatlari va rivojlanish jahon tillarini tarixini o’rganish hech qachon tamom bo’lmaydi. chunki hali tarihi o’rganilmagan tillar juda ko’p. tillarning tarixini o’rganishda asosan ikki turli mitodlar qo’llanadi. birinchisi, mutlaq xronologiya deb atalib, bunday o’zgarish qachon, qaysi asrda va qanday amalga oshirilganligi ancha aniq bo’ladi. lotin [footnoteref:1] [1: misol olingan manba: phyles th., algeo f. the origions and devolopment of the english language. 4-th edition. harcourt brace jovanovich college publlishers. 1993, p. 77. ] grek uels ingliz island dat olmoq ünus oine un one einn een ikki duo duo dau two tveir twee uch tres treis tri three prir drie tillarda ustivor elementlar va doimiy o’zgarishlarga uchrab turuvchi elementlar mavjud. xususan, shahs va kelishik qo’shimchalari ancha ustuvor, biroq “bilan” bog’lovchisi o’zgaruvchan hisoblanadi: bilan – ila-la kabi. tillardagi “oyoq”, “suv”, “ikki”, “quyosh”, “bermoq”, “yemoq” …

2 / 13

sozlarda ramziy ma’no insonning kelajagini uning qo’liga qarab bashorat qila bilish mumkinligi bilan bog’liqdir.[footnoteref:2] yuqoridagi misollar bir til oilasi bo’lgan hind – ovrupo tillari doirasidagi qarindoshlikni izohlaydi. lekin bu o’rinda ramziy ma’no qarindosh bo’lmagan tillarda ham o’xshash bo’lishi mumkin. o’zbek tilida ham “o’ng” va “chap” so’zlari “qo’l” so’zi bilan bog’lanib, yahshi va yomon, baxt va falokat ma’nolarini ifodalaydi. turli tillardagi so’zlar va qo’shimchalarni qiyoslash yordamida ulardagi tovushlarning o’xshashligi va ba’zi farqlarini aniqlash mumkin. yuqoridagi misolda buni sezish mumkin. lekin so’zlaning ma’nolari o’rtasida farqlarni aniqlash ancha qiyin bo’lib, bu o’rinda qiyoslanayotgan so’zlarning kelib chiqishidagi asl ma’no va undan keyingi rivojlanishida yana qanday ma’no kashf etganini etimologik jihatdan aniqlash lozim bo’ladi. [2: bu so’zlarning boshqa ma’nolari haqida qarang: makovskiy m.m. sravnitelniy slovar mifologicheskoy simvoliki v indoevropeyskix yazikax. obraz mira i mir obrazov. m., «gumanitarniy izdatelskiy tsentr vlados». 1996, s.207-208. ] tillar bir-biriga tashqi ta’sir o’tkazadi. bu ta’sir ularning qarindoshligiga bog’liq emas. tillarning …

3 / 13

dan qarindosh tillar bir davomiy lisoniy an’anaga asoslangan tillarning turli zamon va makondagi variantlaridir.[footnoteref:3] bunday qarash falsafiy jihatdan ontologik izohlash hisoblanadi. til inson faoliyatining mahsulidir. inson faoliyatidagi barcha moddiy va madaniy xususiyatlar, ijobiy va salbiy xususiyatlar tilda o’z ifodasini topadi. eng qadimiy til hisoblanuvchi “proto-hind-ovrupo tili” yoki “proto-turkiy tili” o’z nomidan qanday tillar guruhini o’z ichiga olishi mumkin ekanligi ma’lum. bu tillarni ba’zan “bobo til”, “eng qadimiy til” iboralari bilan ataymiz. proto– hind- ovrupo tilidan proto-german, proto-slavyan, proto-eron tillari hosil bo’lgan deb faraz qilinadi. masalan, proto-german tilidagi p yuqori nemis tilida pf yoki unlilardan keyin ff (pepper-pfeffer “garmdori, murch”) shaklida; proto-german tilidagi t ts (yozuvda z) yoki unlilardan keyin ss shaklida (tongue,zunge “til”, water-wasser “suv”); proto-german tilidagi k unlilardan keyin ch shaklida (break-brechen); proto-german tilidagi d esa t bo’lib (dance-tanzen, slavyan, rus tilida “tantsi” ham shundan kelib chiqqan) qo’llanadi. [3: shaykevich a.ya., abduazizov a.a., gurdjieva e.a. vvedenie v yazikoznanie. t., …

4 / 13

five “besh”. bunday tahlilda boshqa tillardan o’zlashgan so’zlardan foydalanish yahshi natija bermaydi. qiyosiy-tarihiy metod yordamida tillarning qarindoshligi aniqlanadi va eng qadimiy tildagi, yani protil (bobo til)dagi tovushlar tarkibi va so’zlarning ma’nolari tiklanadi. demak, shunday eng qadimiy til mavjudki, hozirgi tillarning ba’zilari undan hosil bo’lgan va rivojlangan. bunday ba’zi tillar mavjudligi ma’lum. jumladan, hozirgi sharqiy slavyon tillari uchun “bobo til” (yoki protil) qadimiy rus tilidir. hindiy tillari uchun pratil – sanskrit tili hisoblanadi. hozirgi turkiy tillari uchun qadimiy proturkiy til ikki guruhga bo’linadi: g’arbiy, turkiy tillar. o’zbek tili sharqiy turkiy tillar guruhidagi qarluq kichik guruhiga kiradi. ana shunday jahon tillari o’rtasidagi qarindoshlik aloqalarini o’rganish orqali tillarni genetik tasnif qilinadi. qarindosh tillarning eng katta guruhi til oilasiga birlashadi, bu o’z navbatida til guruhlarini til kichik guruhlarini tashkil etadi. eng kichik guruh yoki alohida guruhga kirmovchi til yoki sheva o’zi ham yakka bir til oilasini tashkil etishi mumkin. masalan, yenisey daryosi bo’ylarida 700 …

5 / 13

ra-osiyo, o’rol, oltoy, kartvel, dravid tillarini birlashtirib, nostratik tahmin yoki tilshunoslik nomi bilan mashhur bo’lgan qiziqarli soha ham mavjud. bunday nostratik tilshunoslikda daniyalik olim x.pedersen (1867-1953) va rus olimi v.m.illich – svitich (1934-1966) nom qozonganlar. tillarning nostratik makrooilasiga kirganlari ichida yuzlab o’xshashliklar aniqlangan: tatar. min, mordvan mon “men”; zan. munes, rus. mne; mariy. tiy, mo’g’ul. ēi (>x ti), rus. ti; udmurd. mu, telugu mēmu, xausa mu, rus. mi, komi tayo, mo’g’ul tere, rus. tot; o’zbek kim, fin ken, somali kuma, rus kto. ko’pgina leksik o’zaklarda ham o’xshashliklar bilinadi: turk. quloq, gruzin guri, fin kuule, grek. kluō “eshitmoq”; turk. qaryn “qorin”, arab, qurb, tamil, karuppai, lotin corpus “badan”, rus. chrevo.2 nostratik nazariyaga asosan qadim zamonlardan boshlab hind-ovrupo, afroosiyo, o’rol, oltoy, kartvel va dravid[footnoteref:4] tillari o’zaro qarindosh bo’lgan deb taxmin qilinadi. nostratik nazariya tarafdorlari bu tasnifda kirgan so’zlarning lug’atini tuzganlar. [4: hind-ovrupo tillariga german, roman, hind-eron tillari guruhi, afroosiyo tillariga semit xamit …

Want to read more?

Download all 13 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tillarning o'zaro munosabatlari va rivojlanishi"

mavzu: o’zaro bir biridan kutish reja: 1. tillarning geneologik (qarindoshligiga) ko’ra tasnifi 2. tillarning o'zaro munosabatlari 3. tillarning o'zaro munosabatlari va rivojlanish jahon tillarini tarixini o’rganish hech qachon tamom bo’lmaydi. chunki hali tarihi o’rganilmagan tillar juda ko’p. tillarning tarixini o’rganishda asosan ikki turli mitodlar qo’llanadi. birinchisi, mutlaq xronologiya deb atalib, bunday o’zgarish qachon, qaysi asrda va qanday amalga oshirilganligi ancha aniq bo’ladi. lotin [footnoteref:1] [1: misol olingan manba: phyles th., algeo f. the origions and devolopment of the english language. 4-th edition. harcourt brace jovanovich college publlishers. 1993, p. 77. ] grek uels ingliz island dat olmoq ünus oine un one einn een ikki duo duo dau two tveir twee uch tres tr...

This file contains 13 pages in DOCX format (46.7 KB). To download "tillarning o'zaro munosabatlari va rivojlanishi", click the Telegram button on the left.

Tags: tillarning o'zaro munosabatlari… DOCX 13 pages Free download Telegram