kriptografik himoya asoslari

DOCX 14 pages 83.3 KB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 83.3 KB

File type DOCX

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

13-mavzu: kriptografik himoya asoslari reja 1. kriptografiya haqida asosiy tushunchalar 2. shifrlash haqida 3. kriptografik axborotni himoya qilishning mohiyati va maqsadlari «kriptografiya» atamasi dastlab «yashirish, yozuvni berkitib qo‘ymoq» ma’nosini bildiradi. birinchi, marta u yozuv paydo bo‘lgan davrlardayoq aytib o‘tilgan. hozirgi vaqtda kriptografiya deganda har qanday shakldagi, ya’ni diskda saqlanadigan sonlar ko‘rinishida yoki hisoblash tarmoqlarida uzatiladigan xabarlar ko‘rinishidagi axborotni yashirish tushuniladi. kriptografiyani raqamlar bilan kodlanishi mumkin bo‘lgan har qanday axborotga nisbatan qo‘llash mumkin. maxfiylikni ta’minlashga qaratilgan kriptografiya kengroq qo‘llanilish doirasiga ega. aniqroq aytganda, kriptografiyada qo‘llaniladigan usullaning o‘zi axborotni himoyalash bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘p jarayonlarda ishlatilishi mumkin. kriptografiya axborotni ruxsatsiz kirishdan himoyalab, uning maxfiyligini ta’minlaydi. masalan, to‘lov varaqlarini elektron pochta orqali uzatishda uning o‘zgartirilishi yoki soxta yozuvlarning qo‘shilishi mumkin. bunday hollarda axborotning ta’minlash zaruriyati paydo bo‘ladi. umuman olganda kompyuter tarmog‘iga ruxsatsiz kirishning mutlaqo oldini olish mumkin emas, lekin ularni aniqlash mumkin. axborotning yaxlitligini tekshirishning bunday jarayoni, ko‘p hollarda, axborotning haqiqiyligini ta’minlash deyiladi. …

2 / 14

ning samaradorligini oshirish va ularni kriptografik usullar bilan himoyalash mumkin, lekin kriptografiya bundan kuchliroq parolni uzluksiz o‘zgartirish imkonini beradigan protseduralarni ham ta’minlaydi. kriptografiya sohasidagi oxirgi yutuqlardan biri – raqamli signatura – maxsus xossa bilan axborotni to‘ldirish yordamida yaxlitlikni ta’minlovchi usul, bunda axborot uning muallifi bergan ochiq kalit ma’lum bo‘lgandagina tekshirilishi mumkin. ushbu usul maxfiy kalit yordamida yaxlitlik tekshiriladigan ma’lum usullardan ko‘proq afzalliklarga ega. kriptografiya usullarini qo‘llashning ba’zi birlarini ko‘rib chiqamiz. uzatiladigan axborotning ma’nosini yashirish uchun ikki xil o‘zgartirishlar qo‘llaniladi: kodlashtirish va shifrlash. kodlashtirish uchun tez – tez ishlatiladigan iboralar to‘plamini o‘z ichiga oluvchi kitob yoki jadvallardan foydalaniladi. bu iboralardan har biriga, ko‘p hollarda, raqamlar to‘plami bilan beriladigan ixtiyoriy tanlangan kodli so‘z to‘g‘ri keladi. axborotni kodlash uchun xuddi shunday kitob yoki jadval talab qilinadi. kodlashtiruvchi kitob yoki jadval ixtiyoriy kriptografik o‘zgartirishga misol bo‘ladi. kodlashtirishning axborot texnologiyasiga mos – talablar - qatorli ma’lumotlarni sonli ma’lumotlarga aylantirish va aksincha o‘zgartirishlarni bajara bilish. kodlashtirish …

3 / 14

ining o‘zida himoyalashga bo‘lgan talablarni kamaytirish mumkin. endi himoyalash ob’ekti sifatida faqat kalit xizmat qiladi. agar kalitdan nusxa olingan bo‘lsa, uni almashtirish mumkin va bu kodlashtiruvchi kitob yoki jadvalni almashtirishdan engildir. shuning uchun ham kodlashtirish emas, balki shifrlash axborot – kommunikatsiyalar texnologiyalarida keng qo‘lamda qo‘llanilmoqda. sirli (maxfiy) aloqalar soha kriptologiya deb aytiladi. ushbu so‘z yunoncha «kripto» - sirli va «logus» - habar ma’nosini bildiruvchi so‘zlardan iborat. kriptologiya ikki yo‘nalish, ya’ni kriptografiya va kriptotahlildan iborat. kriptografiyaning vazifasi xabarlarning maxfiyligini va haqiqiyligini ta’minlashdan iborat. kriptotahlilning vazifasi esa kriptograflar tomonidan ishlab chiqilgan himoya tizimini ochishdan iborat. hozirgi kunda kriptotizimni ikki sinfga ajratish mumkin: · simmetriyali bir kalitlik (maxfiy kalit); · assimetriyali tizimlarda quyidagi ikkita muammo mavjud: · axborot almashuvida ishtirok etuvchilar qanday yo‘l bilan maxfiy kalitni bir – birlariga uzatishlari mumkin? · jo‘natilgan xabarning haqiqiyligini qanday aniqlasa bo‘ladi? ushbu muammolarning yechimi ochiq kalitli tizimlarda o‘z aksini topdi. ochiq kalitli asimmetriyali tizimda ikkita kalit …

4 / 14

qasini o‘rnatish jarayonida ularni o‘zaro autentifikatsiyalash. hozirgi kunda himoyalanishi zarur bo‘lgan yo‘nalishlardan biri bu elektron to‘lov tizimlari va internet yordamida amalga oshiriladigan elektron savdolardir. shifrlash-kriptografik uslublardan (shifrmatnga va dastlabki matnga oʻgirish, elektron raqamli imzoni shakllantirish va tekshirish, xesh-funksiya shakllantirish va tekshirish) foydalanishga asoslangan axborotni oʻzgartirish jarayoni. axborotni shifrlash uni begonalar tomonidan oʻrganish yoki oʻzgartirish imkoniyatini yoʻqqa chiqaradi. shuningdek, maʼlumotlarga va dasturlarga, ulardan noqonuniy foydalanish maqsadida, ruxsatsiz raqamli imzo tizimiga kirishning oldini olishni taʼminlaydi. shifrlashning ikki usuli mavjud: simmetrik va asimmetrik. simmetrik shifrlashda, kodlash va kodni ochish uchun birgina kalitning oʻzidan foydalaniladi. asimmetrik shifrlashda ikkita kalitdan foydalaniladi. ulardan biri (ochiq kalit) dastlabki matnni shifrmatnga oʻgirishni, ikkinchisi esa (yopiq kalit) dastlabki matnga oʻgirishni taʼminlaydi. samaradorlikni yanada oshirish maqsadida simmetrik va asimmetrik shifrlash algoritmlari birgalikda ishlatiladi. bu holatda simmetrik shifrlashdan maʼlumotlarni ochiq kanallar orqali uzatishda maʼlumotlarni shifrlashda, asimmetrik shifrlashdan esa simmetrik shifrlash algoritmlarining kalitlarini shifrlashda ishlatiladi. cryptoapi yordamida simmetrik shifrlash sxemasini amalga oshirish …

5 / 14

jud soʻzlardan koʻp foydalanadi, buni esa lugʻat yordamidagi hurujlardan osonlik bilan buzish mumkin. odatda lugʻat yordamidagi hurujlar 105-106operatsiya yordamida amalga oshiriladi, shu sababli parollardan kalit yasash uzoq vaqt davom etishi kerak, bu vaqt hisoblash mashinalari uchun uzoq sanaladi, foydalanuvchilar uchun esa bilinmaydigan vaqtdir. agar lugʻatdagi soʻzlar soni n ta, kalitnisaqlash vaqti t boʻlsa, u holdakalitdan parol yaratish uchun ketadigan vaqt t0quyidagi formula orqali hisoblanadi[22]: t0= 2t/n agar kalitni saqlash muddati oʻrtacha t = 7kun = 6,1 *105 sekund, lugʻat kattaligi n = 106ta boʻlsa paroldan kalit yaratish vaqti t0 = 1,2 sekunddan kam boʻlmasligi zarur. agar xavfsizlikning yuqoribosqichi talab etilsa bunday hollarda parol tasodifiy ketma-ketliklardan tashkil topishi zarur. bunday ketma-ketliklarni kriptoprovayderda cryptgenrandom()funksiyasi yordamida yoki boshqa tasodifiy sonlar datchigidan olish mumkin[23]. parollar yordamida kalit yaratishning bir qancha shartlari mavjud: - parol ixtiyoriy uzunlikda berilishi mumkin, kalit esa fiksirlangan uzunlikda boʻladi; - bir-biriga oʻxshash va yaqin parollardan, bir-biriga oʻxshamagan va uzoq kalitlar …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kriptografik himoya asoslari"

13-mavzu: kriptografik himoya asoslari reja 1. kriptografiya haqida asosiy tushunchalar 2. shifrlash haqida 3. kriptografik axborotni himoya qilishning mohiyati va maqsadlari «kriptografiya» atamasi dastlab «yashirish, yozuvni berkitib qo‘ymoq» ma’nosini bildiradi. birinchi, marta u yozuv paydo bo‘lgan davrlardayoq aytib o‘tilgan. hozirgi vaqtda kriptografiya deganda har qanday shakldagi, ya’ni diskda saqlanadigan sonlar ko‘rinishida yoki hisoblash tarmoqlarida uzatiladigan xabarlar ko‘rinishidagi axborotni yashirish tushuniladi. kriptografiyani raqamlar bilan kodlanishi mumkin bo‘lgan har qanday axborotga nisbatan qo‘llash mumkin. maxfiylikni ta’minlashga qaratilgan kriptografiya kengroq qo‘llanilish doirasiga ega. aniqroq aytganda, kriptografiyada qo‘llaniladigan usullaning o‘zi axborotn...

This file contains 14 pages in DOCX format (83.3 KB). To download "kriptografik himoya asoslari", click the Telegram button on the left.

Tags: kriptografik himoya asoslari DOCX 14 pages Free download Telegram