suqd konfederatsiyasining geografiyasi va ma'muriy tuzulishi

PDF 6 pages 264.8 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 264.8 KB

File type PDF

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

6-mavzu: sug'd konfederatsiyasining geografiyasi va ma'muriy tuzulishi geografik joylashuvi. bugungi kunda zamonaviy ilmiy adabiyotlarda “sug'd hokimliklari”, “sug'd mulklari”, “sug'd hukmdorliklari”, “sug'd konfederatsiyasi”, “sug'd viloyati” va boshqa nomlar ostida atalib kelinayotgan mazkur o'lka tarixining dolzarb muammolaridan biri – ushbu tarixiy-geografik hududning ilk o'rta asrlarda ijtimoiy-siyosiy tuzilishi aynan qanday bo'lganligi, uning geografik joylashuvi va ma'muriy-siyosiy o'ziga xosligi masalasidir. aytish lozimki, sug'd konfederatsiyasi geografiyasi va ma'muriy-siyosiy tuzulishi xususida fikr yuritishdan oldin konfederatsiyaning ichki ma'muriy birliklariga nisbatan qanday ma'muriy atama qo'llash masalasiga e'tibor qaratilsa maqsadga muvofiq bo'ladi. bugungi kun tarixshunosligida ilk o'rta asrlar davri bilan bog'liq ma'muriy-hududiy birliklarni ifodalovchi boshqa siyosiy-geografik atama- lar qo'llanilishida ba'zi kamchiliklar ham ko'zga tashlanadi. hozirgi kundagi muayyan viloyatga (“viloyat” ma'muriy atamasi xvii asrda vujudga kelgan) teng keluvchi, biroq tariximizning ayrim davrlarida, aniqrog'i, ilk o'rta asrlarda biror davlat uyushmasi mavqeida bo'lgan sug'd, choch, ustrushonalar uchun “viloyat” atamasini ishlatish ham to'laqonli o'zini oqla- maydi. sug'd tarkibidagi kichik uyushmalariga ham mazkur atamani …

2 / 6

ngan. “mulk” so'zi arabchadan olingan, “malik”, “amlok” so'zlari shu asosdan kelib chiqqan. “mulk” so'zi arablar sug'dga kirib kelganidan keyin ishlatilgan va uning ma'nosi o'sha davr uchun ahamiyatli bo'lgan. lekin arablarga qadar ham sug'd konfederatsiyasi ma'muriy birliklari qaysi atama ostida ishlatilganligi ma'lum emas. shuning uchun ham, sug'd “mulklari” degan jumlaning o'rniga sug'd “hukmdorliklari” deb ishlatilsa tarixiy haqiqatga yaqin bo'lish mumkin. bu o'rinda “podsholik” yoki “hokimlik” atamalarini qo'llash ham unchalik o'rinli emas. manbalarda ham qishloq hukmdori “hokim” ekanligi keltiriladi. qishloqdan kattaroq ma'muriy birlikka nisbatan “hokim” mansabini qo'llash uning vazifalarini aniqlashni qiyinlashtiradi. chunki ilk o'rta asrlarda sug'd tarkibidagi ma'muriy birliklar boshliqlari o'z nomlaridan tanga zarb etib, mustaqil tashqi aloqalar olib borganlar. chet tillarda nashr qilingan ilmiy tadqiqotlarda esa, hattoki, “sug'd hukmdor- liklari” iborasining o'rniga “sug'd knyazliklari”, “qirolliklari” yoki “pod- sholiklari” (kingdoms) deb keltiriladi. bu siyosiy atamalarni qo'llashda davlatga nisbatan “sug'd ixshidligi”, sulolaga nisbatan “ixshidiylar”, “afshiniylar” kabi atamalarni ishlatish tarixiy haqiqatga yaqinroqdir. chunki “hukmdor”, …

3 / 6

at qilishga to'g'ri keladi. chunki qadimgi eron va yunon mualliflari sug'dni yaqindan bilmaganliklari sababli o'z asarlarida sug'd ma'muriy birliklari qanday shartlar ostida yagona konfe- deratsiyaga birlashganiga doir yoki uning geografik chegarlariga oid aniq ma'lumotlar bera olishmagan. ulardagi ma'lumotlar umumiy tasavvur bera- di, xolos. masalan, y.markvart aryanam-vayja mamlakati ahamoniylarga qadar mavjud bo'lgan o'rta osiyodagi yirik davlat ekanligi, uning markazi xorazm bo'lganligi to'g'risidagi taxminni yunon-rim manbalariga asoslangan holda ilgari surgan. keyinchalik bu gipoteza v.b.xenning va i.gershevich tomonidan, rus tarixshunosligida s.p.tolstov tomonidan qo'llab-quvvat- langan edi. ularning fikricha, mazkur mintaqa xorazmdan janubga qarab joylashgan bo'lib, uning markazida marv va hirot (qadimgi ariya) turgan. ushbu gipotezaning vujudga kelishiga gerodot bergan ma'lumotlar asos bo'lib xizmat qilgan bo'lib, unda keltirilgan ak daryosidagi to'g'on xorazm- liklarga qaragan hamda xorazm, parfiya, ariya va sug'diyona ahamoniylar satrapliklari bo'lgan. lekin ushbu ma'lumotlarda sug'dning tarixiy- geografik chegaralari to'g'risidagi ma'lumotlar juda tarqoq. aslida sug'd geografik jihatdan bugungi o'zbekiston hududlarining zarafshan va qashqadaryo hududlari …

4 / 6

qashqadaryo vohasi) bo'lgan hududda joylashgan. bu hudud aholisining tili va yozuvi ham sug'diycha bo'lgan. bundan ma'lum bo'ladiki, vii asrning birinchi yarmida sug'diy til va yozuv zarafshon vodiysi, qashqadaryo vohasi, ustrushona va chochda keng tarqalgan. bu haqda chochda zarb etilgan tangalar va saqlanib qolgan toponimlar orqali ham bilish mumkin. xuddi shunga o'xshash ma'lumot 726 yilda o'rta osiyoda bo'lgan boshqa bir xitoy sayyohi xoy chao tomonidan keltirilgan. u o'rta osiyodagi ikki daryo oralig'ini til xususiyatlariga qarab olti geografik hududga bo'ladi. ular: buxoro (an) vohasi, ustrushona (tsao), kesh (shi), choch-iloq (shi-lo), maymurg' (mi) va samarqand (kan) bo'lgan. ushbu hududlardan sug'diy yozma yodgorliklarning topilishi ham buni tasdiqlaydi. “sug'd” tarixiy-geografik atamasi qaysi hududlarga bog'lanishi haqida xitoy manbalari qiziqarli ma'lumotlar beradi. xitoylar o'z davlat- larining chegarlarini xaritalarga tushirish asnosida o'zlariga qo'shni bo'lgan hududlarning nomlarini ham keltirib o'tganlar. masalan, xan sulolasi yilnomasida sug'dni “suxe” deb ataydi va kangyuyning bir bo'lagi sifatida ko'rsatiladi. tan sulolasi yilnomasida esa, sug'dni …

5 / 6

konfederatsiya markazi samarqand hukmdorligining 12 ta mulk bo'lganligi arab manbalari orqali ma'lum. mazkur mulklarning ba'zilari sug'diy hujjatlarda ham qayd etilgan. masalan, darg'om mulkiga tegishli qishloq nomi prʼmyδn – farmiton deb keltirilgan. sug'd konfederatsiyasining janubiy hududida joylashgan hukmdorligi kesh bo'lib, arab manbalarida unga qarashli mulklar (17 ta) quyidagilar ekanligi tilga olinadi: arg'an, aru, balandarin, buzmajan, kashk, maymurg', kashkrud, ichki sankarda, tashqi sankarda, miyon kish, rasmain, rud, siyam, surruda, jajrud, xuzar, xuzarrud. konfederatsiyaning naxshab hukmdorligi ham bir necha katta-kichik mulklarni o'zida birlashtirgan bo'lib, manbalarda ular rustoqlar (18 ta) sifatida tilga olingan. ular quyidagilar: kasbi, bazda, koson (kosontepa), g'ubdin, batxudon, sirokas, maymurg' (maymanaktepa), fiyjakas, shiyrakas, sakabadyaz, afuran, kajar, bashtan, badyana, naukad, karmujin, varazan, vanakat. kesh va naxshab hukmdorliklarining mulklari keyingi davrlarga oid arabiy tilli manbalarda uchrasa-da, mulklarning nomlanishi va topografiya- si masalasida noaniqliklar mavjud. masalan, dastlab kish shaklida tilga olingan kesh tarkibida bo'lgan xuzar keyingi asrlarda nasaf tarkibida kirganligi manbalarda qayd etiladi. arab …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "suqd konfederatsiyasining geografiyasi va ma'muriy tuzulishi"

6-mavzu: sug'd konfederatsiyasining geografiyasi va ma'muriy tuzulishi geografik joylashuvi. bugungi kunda zamonaviy ilmiy adabiyotlarda “sug'd hokimliklari”, “sug'd mulklari”, “sug'd hukmdorliklari”, “sug'd konfederatsiyasi”, “sug'd viloyati” va boshqa nomlar ostida atalib kelinayotgan mazkur o'lka tarixining dolzarb muammolaridan biri – ushbu tarixiy-geografik hududning ilk o'rta asrlarda ijtimoiy-siyosiy tuzilishi aynan qanday bo'lganligi, uning geografik joylashuvi va ma'muriy-siyosiy o'ziga xosligi masalasidir. aytish lozimki, sug'd konfederatsiyasi geografiyasi va ma'muriy-siyosiy tuzulishi xususida fikr yuritishdan oldin konfederatsiyaning ichki ma'muriy birliklariga nisbatan qanday ma'muriy atama qo'llash masalasiga e'tibor qaratilsa maqsadga muvofiq bo'ladi. bugungi kun tarixshuno...

This file contains 6 pages in PDF format (264.8 KB). To download "suqd konfederatsiyasining geografiyasi va ma'muriy tuzulishi", click the Telegram button on the left.

Tags: suqd konfederatsiyasining geogr… PDF 6 pages Free download Telegram