o‘zbektili leksikasining tarixiy taraqqiyoti

PPTX 43 pages 122.4 KB Free download

43 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 122.4 KB

File type PPTX

Pages 43

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 43

o‘zbek tili leksikasining tarixiy taraqqiyoti. (o‘z qatlam, o‘zlashgan qatlam) reja: 1. o‘zbek tili leksikasining tarixiy taraqqiyoti. 2.o‘z qatlam 3.o‘zlashma qatlam. o’zbek xalqi, ma’lumki, eng qadimgi turkiy urug’ va qabilalardan o’sib chiqqan, demak, uning tili ham shu urug’ va qabilalar tili negizida rivoj topgan. markaziy osiyodagi turli tarixiy va ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, xususan, arablar, mo’g’ullar va ruslar istilosi, qardosh qozoq, qirg’iz, turkman, tojik xalqlari bilan qo’shnichilik munosabatlari ham o’zbek tili taraqqiyotiga jiddiy ta’sir o’tkazgan, bunda, ayniqsa, turkiy-arab, o’zbek-arab, o’zbek-tojik, o’zbek-qozoq, o’zbek-qirg’iz va o’zbek-turkman bilingvizmi kabi omillarning roli katta bo’lgan. ana shu tarixiy jarayonlar nuqtai nazaridan qaralganda, hozirgi o’zbek tilining lug’at boyligida ikkita yirik qatlam - o’z va o’zlashgan qatlamlar borligi ma’lum bo’ladi. qadimdan ma’lumki o‘zbek tili leksikasining tashkil topishida 3 komponent muhim rol o‘ynaydi. bular quyidagilardir: 1. barcha so‘zlar eng qadimgi turkiy tildan kelib chiqqan bo‘l`ib, o‘zbek tili leksikasining rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi, bundan tashqari kundalik ishlatiladigan so‘zlar va iboralar yuqoridagi unsurlarda …

2 / 43

ng ishlatilishi tilimizda ma’lum bir yangi so‘zlarning paydo bo‘l`ishiga sabab bo‘l`adi va bu turdagi so‘zlar guruhi o‘zlashma so‘zlar deyiladi. o‘z qatlam deganda aslan shu tilniki bo‘lgan so‘zlar va shular asosidagi yasalishlar, shuningdek o‘z affiks bilan boshqa til so‘zlaridan yasashlar tushuniladi. o‘z qatlamga xos so‘zlar bilan o‘zlashgan qatlamga xos so‘zlarni o‘zaro farqlash hamma vaqt yengil bo‘lavermaydi. bularni o‘zaro farqlashda so‘zning semantik, morfologik, fonetik belgilarini hisobga olib ish ko‘riladi. semantik belgilari: umumturkiy so‘zlarning aksariyati ko‘p ma’nolidir: bosh - 1.“odamning boshi”; 2.“ko‘chaning boshi”; 3.“ishnimg boshi”. morfologik belgilari: 1) umumturkiy so‘zlar hozirgi o‘zbek tilining barcha so‘z turkumlarida uchraydi; 2) turlanadi va tuslanadi; 3) o‘zak va affiks morfemalar erkin va standart bo‘ladi: ko‘zim, ko‘zing,ko‘zi; 4) so‘z tarkibida prefikslar qo‘llanmaydi. fonetik struktura jihatdan o‘z qatlamiga xos so‘zlarning asosiy belgilari deb quyidagilarni ko‘rsatish mumkin: 1. o‘zbekcha tub negizlar asosan bir bo‘g‘inli va ikki bo‘g‘inli bo‘ladi; uch bo‘ginli tub negizlar juda oz. 2. bir bo‘g‘inlilarda “undosh+unli+undosh” tipi asisiy …

3 / 43

ing ko’pchiligi bir yoki ikki bo’g’inlidir. bir bo’g’inli so’zlar: qo’l, ko’z, bosh, tosh, bir, uch; ikki bo’g’inli so’zlar: ikki, olti, oltin, etti, ota, ona va b.lar. uch bo’g'inli so’zlar juda kam: qo’rg'oshin, qumursqa, yigirma kabi; b) so’z yoki bo’g’in boshida undosh tovushlar qatorlashib kelmaydi; v) so’z oxirida undosh tovushlar yonma-yon qo’llanishi mumkin, ammo bu hodisa juda kam uchraydi: ort, ost, ust, to’rt, qirq kabi; g) ikki bo’g'inli so’zlarning birinchi bo’g'ini to’la ochiq (o-na, o-ta), boshi yopiq (ku-mush, bo-la), oxiri yopiq (ol-tin, o’r-dak), to’la yopiq (bay-ram, bay-roq), ikkinchi bo’g'ini esa boshi yopiq (o-ta, o-na) va to’la yopiq (ol-tin, ku-mush, si-gir) strukturali bo’ladi; d) ikkinchi bo’g'in hech qachon unli bilan boshlanmaydi, ammo unli bilan tugash holatlari keng tarqalgan: ik-ki, et-ti, bo-la, ar-pa, bol-ta kabi; e) so’z tarkibida ikki unli yonma-yon kelmaydi; f,h,j,j,ts undoshlari esa umuman qo’llanmaydi; z) r,l,v,ng undoshlari so’z boshida uchramaydi; i) e(e),o’ unlilari so’z oxirida ishlatilmaydi (ayrim undov so’zlar bundan …

4 / 43

bek tilining o’zida yasalgan leksemalar. ular o’z qatlamning ikkinchi (nisbatan yangi) qismini tashkil qiladi. bunday yasalishning quyidagi turlari bor: a) semantik usul – ma’no taraqqiyoti mahsuli sifatida yangi leksemaning yuzaga kelishi: ko’k («rang») – ko’k («osmon»), etti («son»)- etti («ma’raka nomi»), yupqa (sifat) – yupqa (ot: «ovqatning bir turi») kabi; b) affiksatsiya usuli. bunda o’zak va affikslar turli til materiallari bo’lishi mumkin, ammo ularning qo’shilishi o’zbek tili tarkibida yuz beradi, o’zbek tilining so’z yasash qoliplariga asoslanadi, shu sababli bunday yasama so’zlar o’zbek tilining o’z qatlami birligi sanaladi. masalan: bosh (umumturkiy)q «-la» (o’zb.)-boshla (o’zb.), temir (umumturkiy)q «-chilik» (o’zb.)-temirchilik (o’zb.), jang (f-t.)q«-chi» (o’zb.)- jangchi (o’zb.), madaniyat (ar.)q«-li» (o’zb.)-madaniyatli (o’zb.), obuna (r-b.)q«-chi» (o’zb.)-obunachi (o’zb.), axta (mo’g'.)q «-chi» (o’zb.)-axtachi (o’zb.),« sof o’zbek so’zlarining yasovchi asosi arabcha yoki ruscha-baynalmilal bo’lganda, yasalmaning o’zagi yoki asosida ikki unli yonma-yon kelishi, so’z boshida ikki-uch undosh qatorlashishi mumkin: maorifchi, matbaachi, doirachi, saodatli, manfaatli, dramnavislik, drenajlanmoq, plakatbop, planbozlik. o‘zlashgan qatlam …

5 / 43

ilgan so‘zlar orasida otlar (sartarosh, bazm, barg), sifatlar (badbo‘y, badjahl, ozoda), ravishlar (banogoh, do‘stona, tez), bog‘lovchilar (chunki, yoki, agar), yuklamalar (xo‘sh, xuddi), modal so‘zlar (chunonchi, binobarin), undovlar (balli, dod) uchraydi. fors-tojik tillaridan o‘zlashtirilgan so‘zlarda: 1. so‘z oxirida undosh tovushlarning qatorlashib kelishi ancha keng tarqalgan: g‘isht, go‘sht; 2. kuchsiz lablangan o unlisi so‘zning barcha bo‘g‘inlarida qo‘llaniladi: ohang, nobud, bahor. shuningdek, fors-tojik tilidan o‘zbek tiliga bir qator prefiks va suffiks o‘zlashgan: prefikslar -be-, ba-, no-, ham-, kam-; suffikslar: -kor, -zor, -xo‘r, -parvar, -kash, -paz va boshqalar. ular dastlab fors-tojik so‘zlari tarkibida qo‘llangan, keyinchalik o‘zbek tilining so‘z yasovchi affikslarning qatoridan o‘rin olib, yangi so‘zlarning yasalishida ishtirok etgan: kamsuqum, bebosh, barkamol, hamyurt. jamolxonov h. hozirgi o‘zbek adabiy tili. toshkent, 2010. arab tilidan o‘zlashtirilgan so‘zlar bunday so‘zlarning o‘zlashtirilishi viii asrdan boshlanib, ix-x asrlarda ancha faollashgan. arab tilidan so‘z o‘zlashtirishga olib kelgan omillar ichida quyidagilar muhim rol o‘ynagan: 1. arablar istilosi; 2. islom dinining keng tarqalishi; …

Want to read more?

Download all 43 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbektili leksikasining tarixiy taraqqiyoti"

o‘zbek tili leksikasining tarixiy taraqqiyoti. (o‘z qatlam, o‘zlashgan qatlam) reja: 1. o‘zbek tili leksikasining tarixiy taraqqiyoti. 2.o‘z qatlam 3.o‘zlashma qatlam. o’zbek xalqi, ma’lumki, eng qadimgi turkiy urug’ va qabilalardan o’sib chiqqan, demak, uning tili ham shu urug’ va qabilalar tili negizida rivoj topgan. markaziy osiyodagi turli tarixiy va ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, xususan, arablar, mo’g’ullar va ruslar istilosi, qardosh qozoq, qirg’iz, turkman, tojik xalqlari bilan qo’shnichilik munosabatlari ham o’zbek tili taraqqiyotiga jiddiy ta’sir o’tkazgan, bunda, ayniqsa, turkiy-arab, o’zbek-arab, o’zbek-tojik, o’zbek-qozoq, o’zbek-qirg’iz va o’zbek-turkman bilingvizmi kabi omillarning roli katta bo’lgan. ana shu tarixiy jarayonlar nuqtai nazaridan qaralganda, hozirgi o’zbek tilin...

This file contains 43 pages in PPTX format (122.4 KB). To download "o‘zbektili leksikasining tarixiy taraqqiyoti", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbektili leksikasining tarixi… PPTX 43 pages Free download Telegram