nutq madaniyati

DOC 24 pages 117.0 KB Free download

24 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 117.0 KB

File type DOC

Pages 24

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 24

nutq madaniyati nutq madaniyati r e j a: 1.nutqning to’g’riligi. 2.nutqning aniqligi. 3.nutqning mantiqiyligi. 4.nutqning tozaligi. 5.nutqning ta’sirchanligi. tayanch so’z va iboralar : nutq matnning tashqi ko’rinishi, namunaviy nutq, nutq oldiga qo’yiladigan talablar, to’g’rilik, mantiqiylik, chiroylilik, yorqinlik, ta’sirchanlik, jozibadorlik, obrazlilik, ortologiya, notiqlik san’ati, siseron, dionis galikarnas, husayn voiz koshifiy, har bir xususiyatga xos fonetik, leksik, grammatik jihatlar, urg’u, morfologik va sintaktik chalkashliklar, ta’sir, ruhiyat, tildan tashqari omil, mavzu, muvofiqlik, ruhiy vaziyat, auditoriya, bilim, savodxonlik, samimiyat, e’tibor, subyektiv mulohaza, nutq rejasi, nutqiy mashq.nutq so’zlovchi yoki yozuvchi tomonidan shakllantirilgan matnning tashqi ko’rinishi bo’lib, u faqatgina tilga bog’liq hodisa sanalmasdan, u ham ruhiy, ham estetik hodisadir. shuning uchun unga namunaviy nutq sifatida baho berilganda tinglovchi va kitobxonga ko’zda tutilgan maqsadning, aytilmoqchi bo’lgan muddaoning to’liq borib yetishi, ularga ma’lum ta’sir o’tkazishi nazarda tutiladi hamda bu vazifalarning amalga oshirilishida nutq oldiga ayrim talablar qo’yiladi. bu talablar grammatik jihatdan nutqning to’g’ri bo’lishini, so’zlar ko’zlangan ma’noni aniq …

2 / 24

b hisoblagan. xv – xvi asr o’rta osiyo ma’naviyatining yirik vakili hisoblangan mavlono husayn voiz koshifiy ham «futuvvatnomai sultoniy» asarining «tariqat ahlining odobi» deb nomlangan beshinchi bobida nutqning bu fazilatlari haqida muhim tezislarni ilgari surgan. xullas, ma’naviyati va madaniyati shakllangan xalqlar uchun notiqlik san’ati inson faoliyatida muhim omillardan sanalgan hamda asosiy e’tiborni nutqning yaxshi bo’lishiga qaratgan o’z nazariyotchilari ham bo’lishgan. agar nutq ma’lum vaziyat va shart-sharoitlarda amalga oshirilishini nazarga olinsa, bunda joy, vaqt, mavzu va muloqot jarayonining maqsadi kabi omillar katta ahamiyatga ega bo’ladi. aytilganlarni qisqacha umumlashtiradigan bo’lsak, nutqning asosiy xususiyatlari sifatida quyidagilarni belgilash lozim bo’ladi: to’g’rilik, aniqlik, mantiqiylik, ta’sirchanlik, obrazlilik, tushunarlilik va maqsadga muvofiqlik. quyida ular haqida qisqacha ma’lumotlar beriladi. nutqning to’g’riligi. nutqning to’g’ri bo’lishi uning bosh kommunikativ xususiyati hisoblanadi. nutqning to’g’ri tuzilgan bo’lishi tomonlarning – so’zlovchi va tinglovchining, yozuvchi va o’quvchining bir-birlarini tez va oson tushunishlarini ta’minlaydi. agar nutq to’g’ri bo’lmasa, u aniq ham, maqsadga muvofiq ham, mantiqiy …

3 / 24

shishi mumkin bo’lgani holda, o’zbek tilida u, asosan, so’zning oxirgi bo’g’iniga tushadi. so’zga qo’shimchalar qo’shila borishi bilan urg’uning o’rni ham o’zgarib boraveradi. masalan: uy – uyi* – uyimi*z – uyimizda* – uyimizdagi* – uyimizdagila*r – uyimizdagilarda*n kabi. talaffuzda ana shu me’yorni saqlash maqsadga muvofiq bo’ladi. ammo ba’zi hollarda so’zlardagi urg’uning ko’chishi bilan ma’noning ham o’zgarib ketishi mumkinligini esdan chiqarmasligimiz kerak. o’zbek tilida shunday hodisa kuzatiladi. masalan, olma so’zini olaylik. bu so’zni alohida, urg’usiz olib qaraganda uning qanday ma’no anglatayotganini bilish qiyin bo’ladi. urg’u esa undagi ma’noning reallashuviga ko’maklashadi, ya’ni o*lma tarzida urg’u birinchi bo’g’inga tushganda harakat, olma* tarzida oxirgi bo’g’inga tushganda esa mevaning bir turi ma’nosi anglashiladi. tilimizda bunday so’zlar anchagina: qa*tlama – qatlama*, ho*zir – hozi*r, yigitcha* – yigi*tcha, o’quvchi*miz – o’quvchimi*z, ya*ngi – yangi* kabi. so’zlardagi bu xususiyatlarni farqlamasdan, urg’uni noto’g’ri qo’llash so’zlardagi ma’noning buzilishiga olib keladi. so’zlar talaffuzidagi bu kabi holatlarga, ayniqsa maorif va madaniyat xodimlari e’tibor …

4 / 24

k ma’noning buzilishiga olib keladi. masalan, onasiz bola o’ynamas gapini olib ko’raylik. onasi yonida bo’lmagan bola o’ynamaydi deyilayaptimi yoki onasi bo’lmagan bola haqida fikr yuritilayaptimi - bu tinglovchi yoki o’quvchiga qorong’i bo’lib qoladi. bu bahsga faqat so’zga tushgan urg’u aniqlik kirita oladi. urg’u onasiz so’ziga tushsa birinchi ma’no, bola so’ziga tushsa, ikkinchi ma’no anglashiladi. demak, nutq jarayonida ma’noni to’g’ri anglatish uchun so’zdagi bo’g’in, gapdagi so’z urg’usining to’g’ri ishlatilishiga e’tibor qilishimiz lozim bo’ladi. nutq qurilishining grammatik shakllarini farqlay olish, so’zlarni mazmuniy bog’lanishlariga qarab joylashtirish grammatik me’yorlarni belgilar ekan, nutqning to’g’ri ifodalanishi uchun gap tuzish qoidalarini o’zlashtirish, o’zak va qo’shimchalar o’rtasidagi munosabatlarni, ega-kesim mosligini, ikkinchi darajali bo’laklarning ularga bog’lanish yo’llarini yaxshi anglash lozim bo’ladi. aks holda nutqda kamchilik ro’y beradi. misol: alfavitimizga qo’shimcha harflar kiritish yoki chiqarish bilan nutq madaniyatimizni oshirish uchun imkoniyat yaratilmay, balki nutq madaniyatimiz takomillashuvida chalkashlik sodir bo’lishi mumkin emasmi? (gazetadan). nutq jarayonida morfologik va sintaktik chalkashliklar tez-tez uchrab …

5 / 24

–ni va - ning ni qo’llash) buzib ishlatish natijasida sodir bo’lgan. darhaqiqat, nutqda sifat yasovchi –li va –lik qo’shimchalari ham ba’zan farqlanmayapti: xorazmlik paxtakorlar - xorazmli paxtakorlar yoki guruchli ovqat - guruchlik ovqat. jarangsiz undosh bilan tugagan fe’llarga qo’shilib, orttirma daraja hosil qiluvchi -kaz va –qaz qo’shimchalari ham og’zaki nutqda ko’pincha farqlanmayapti: elektr liniyalari o’tkazish – daraxt ko’chatlari o’tqazish. o’zbek tilida ko’plik ma’nosini ifodalashning yo’llaridan biri – lar qo’shimchasi ekanligi ma’lum. shu bilan birga, bu qo’shimchaning ko’plik doirasidan chiqib, asosan ot va fe’llarga qo’shilganda hurmat, kinoya, piching, noaniqlik, kuchaytirish, takrorlash, ta’kid, predmetning turi, umumlashtirish, so’zlovchi munosabatini alohida bildirish singari turli xil ma’nolarni ifodalashi uning grammatik-uslubiy imkoniyatlarining kengayib borayotganligidan dalolat beradi. garchi qo’shimchaning bu kabi ma’nolarni anglatish jarayonidagi so’zlarga qo’shilish tarzi morfologik me’yorning buzilishi sanalsa-da, uni uslubiy me’yorning buzilishi deb bo’lmaydi: tillar, yuraklar, jigarlar, burunlar, boshlar, suvlar, qonlar, sutlar, saroblar, barglar, yo’qlar, (ketmaydimi) chiriblar kabi. shunday holatlarga ham duch kelamizki, uning …

Want to read more?

Download all 24 pages for free via Telegram.

Download full file

About "nutq madaniyati"

nutq madaniyati nutq madaniyati r e j a: 1.nutqning to’g’riligi. 2.nutqning aniqligi. 3.nutqning mantiqiyligi. 4.nutqning tozaligi. 5.nutqning ta’sirchanligi. tayanch so’z va iboralar : nutq matnning tashqi ko’rinishi, namunaviy nutq, nutq oldiga qo’yiladigan talablar, to’g’rilik, mantiqiylik, chiroylilik, yorqinlik, ta’sirchanlik, jozibadorlik, obrazlilik, ortologiya, notiqlik san’ati, siseron, dionis galikarnas, husayn voiz koshifiy, har bir xususiyatga xos fonetik, leksik, grammatik jihatlar, urg’u, morfologik va sintaktik chalkashliklar, ta’sir, ruhiyat, tildan tashqari omil, mavzu, muvofiqlik, ruhiy vaziyat, auditoriya, bilim, savodxonlik, samimiyat, e’tibor, subyektiv mulohaza, nutq rejasi, nutqiy mashq.nutq so’zlovchi yoki yozuvchi tomonidan shakllantirilgan matnning tashqi ko’rinis...

This file contains 24 pages in DOC format (117.0 KB). To download "nutq madaniyati", click the Telegram button on the left.

Tags: nutq madaniyati DOC 24 pages Free download Telegram