jadidchilik harakati va milliy uyg‘onish

DOC 13 стр. 104,5 КБ Бесплатная загрузка

13 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 104,5 КБ

Тип файла DOC

Страницы 13

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 13

jadidchilik harakati va milliy uyg‘onish “jadid” arabcha so‘z bo‘lib, “yangi” degan ma’noni anglatadi. shuning uchun ham yangilik va islohotchilikka intiluvchi, yangilik yaratuvchi faoliyat bilan mashg‘ul bo‘lgan taraqqiyparvar, ilg‘or ruhdagi milliy ziyolilar tarixda “jadid” degan nomga musharraf bo‘ldilar. ularning harakati esa jadidchilik deb nomlandi. bu harakatning paydo bo‘lishi bevosita o‘sha davrdagi ichki muhit hamda tashqi xalqaro maydondagi ijtimoiy-siyosiy va demokratik yangilanishlar bilan bog‘liq bo‘ldi. xix asr oxiri - xx asr boshlariga kelib, turkistonda millat taqdiriga tahdid soluvchi o‘ta qaltis va og‘ir ichki tarixiy muhit paydo bo‘ldi. bir tomondan, rossiya imperiyasi musatamlakachiligi siyosiy jihatdan mustahkamlandi. mustamalka va zo‘ravonlikka mukkasidan ketgan rus bosqinchilari esa, endi o‘z mafkurasini singdirish orqali ma’naviy ustunlikka ham ega bo‘lishi uchun mahalliy xalqni ruslashtirish, uning g‘ururini sindirish, o‘zligini yo‘qotishdek, o‘ta razil shovinistik siyosatni kuchaytirdilar. ikkinchi tomondan esa, millat va xalqimiz o‘z siyosiy, ma’naviy huquqlari, erki va hohish-irodasini yo‘qotdi. uchinchidan, umuman musulmon mutaassibligi (konservatizm va bid’at) kuchaydi. millatning ijtimoiy-siyosiy va …

2 / 13

g‘ nomga muyassar bo‘lgan holda, millat va vatan, musulmon xalqlari uchun ma’naviy qalqon bo‘lib, kurash maydoniga otildilar. jadidlar millatni bo‘yin egishi va tanama-taqdir qilish havfidan qutqarishning birdan-bir to‘g‘ri yo‘li avval tarbiya va ma’rifat, so‘ng islohot ekanligini juda to‘g‘ri anglab yetdilar. shuning uchun ham jadidlar millat va xalqni g‘alayon va qo‘zg‘olonga, inqilobiy buzg‘unchilik kabi yovvoyilikka da’vat etmadi. aksincha, ularni diniy-dunyoviy ma’rifat, ilm-fan, madaniyat va yangiliklar bilan qurollantirib tarbiyalash, o‘zligini anglatish, ijtimoiy-ma’anviy g‘aflat uyqusidan uyg‘otib, turmush tarzi, tafakkuri, ma’naviyati, madaniyati, adabiyoti va maorifini o‘zgartirishga bel bog‘ladilar. abdulla avloniyning ushbu hikmati jadidlar uchun asosiy e’tiqod va amaliy faoliyat dasturi bo‘lib qoldi: «tarbiya bizlar uchun yo hayot – yo najot, yo halokat – yo saodat, yo falokat masalasidir». darhaqiqat, bu paytda millatni halokat va falokatdan asrab, saodatga olib chiquvchi jadidlar tarbiyasi bilan millatni ma’nan tobe qilib, halokat va falokatga duchor etuvchi mustamlakachilar «tarbiya»si qarama-qarshiligi paydo bo‘lgan edi. jadidchilik harakati ba’zi-bir tarixga oid adabiyotlarda aytilganidek, …

3 / 13

k deb o‘zimizni ovutamiz. ammo bularda bir oliy tuyg‘u borki, bu millat va uning milliy iftixoridir... musulmonlar ahvolini tushunishimiz kerak. siyosiy o‘lim (milliy davlatni yo‘qotib, siyosiy xalq-huquqdan ayrilish-muxarrir) og‘ir, milliy o‘lim esa undan ham og‘irroqdir. bizning hukmronligimizda ular (turkistonliklar) xuddi shunday ahvolga tushdilar. shunday milliy manfaatlar borki, ular xalq och yoki to‘qligidan qat’i nazar, bir kunmas bir kun o‘zini namoyon etajak”. turkistonda ruslashtirish siyosatini amalga oshirish bilan ma’lum missionerlar guruhi muntazam ravishda ish olib boradi. n.ostroumov, m.miropiev, v.p.nalivkin va boshqa ashaddiy shovinistlar mana shu guruhning eng ko‘zga ko‘ringanlari edilar. n.ostroumov o‘z missionerlik vazifasiga ko‘ra, turkistonda general-gubernatordan ham yuqori mavqega ega bo‘lgan. v.p.nalivkin esa “yarim yovvoyi osiyoliklarni hamisha qo‘rquv va vahima ichida qaltirab turishga majburlash kerak” degan “dasturilamal” ishlab chiqib, uni mustamlakachi ma’muriyatga ijro uchun taqdim etadi. xx asr boshiga kelib millatni milliy o‘limdan saqlab qolish va istiqlolga olib chiqish uchun ma’rifat, ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma’rifiy tarbiya asosiy omil, eng muhim ma’naviy qurol …

4 / 13

i: ”oxiratini deb dunyosini tark qilgan ham, dunyosini deb oxiratini tark qilgan ham sizlarning yaxshingiz emas...”, “dinda o‘rtacha yo‘l tutinglar, o‘rtacha yo‘l tutinglar, o‘rtacha yo‘l tutinglar, chunki ushbu din amallarida kim og‘irlashtirib yuborsa uni amal yengib qo‘yadi”. xulosa shuki, birinchidan, jadidchilik islomdagi taraqqiyotparvarlik, ilm-fanga rag‘bat va dunyoviylikning yangi davrdagi ko‘rinishi sifatida paydo bo‘ldi. jadidlar islomni har xil mutassiblik bidatlardan asrab rivojlantirdi. ikkinchidan, jadidchilikni paydo bo‘lishi va rivojlanishiga sharq va g‘arb mamlakatlarida rivojlangan quyidagi demokratik, milliy-ozodlik, islohotchilik harakatlarining ta’siri ham kuchli bo‘ldi: 1. jamoliddin afg‘oniy (1839-1897) va muhammad abdolar (1848-1903) asos solgan musulmon dunyosidagi islohotchilik va “nahda” (uyg‘onish) harakatlari. 2. xix asrning 90-yillaridan boshlanib, 1905-1907 va 1917 yillarda katta g‘alabalarga erishgan rus sotsial demokratik va inqilobiy harakatlari. 3. turkiyadagi aksilmonarxistik, konstitutsion demokratik, ijtimoiy-milliy uyg‘onish harakatlari: tanzimot (1840-1860), yosh usmonlilar (1865-yildan 80-yillargacha), yosh turklar (1889-1918) va 1908-1909 yillardagi demokratik-inqilobiy harakatlar. 4. jadidchilik harakatining paydo bo‘lib, rivojlanishida qrimlik ismoilbek gaspiralining (1851-1914) hissasi behad …

5 / 13

nni inson etgan mehnat va bilimdir. bilim madaniy turmush (sivilizatsiya) ga yetishish vositasidir.” i.gaspirali 1884-yilda o‘n ikkita bolani yangicha usul-”usuli jadid”-savtiya (tovush) usuli bilan o‘qitib, qirq kunda savodini chiqaradi. ular o‘qish va yozishni mukammal o‘zlashtira boshladilar. u 1892-yilda turkiston general-gubernatori a.b. vryovskiy(ga maxsus maktub yo‘llab, unda maktablarni isloh qilish, jadid maktablarini tashkil etish madrasalardan birini zamonaviy – dunyoviy oliy o‘quv yurtga moslab isloh qilishni taklif etadi. ammo bu takliflar amalga oshmaydi. shundan so‘ng ismoilbek gaspirali 1893-yilda toshkentga keladi va ziyoli ulamolar bilan uchrashadi. samarqandda bo‘ladi. u yerdan buxoroga borib, amir abdulahadni jadid maktabi ochishga ko‘ndiradi va bu maktabga “muzaffariya” degan nomni beradi. jadidchilik g‘oyasi turkistonda xix asr 80-yillarining ikkinchi yarmidan boshlab tarqalib, shu asrning 90- xx asrning 5-yili oralig‘ida muntazam ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma’rifiy harakat sifatida shakllandi. jadidchilik harakati asosan ikki davrga bo‘linadi: 1) xix asrning 90-yillaridan-1917 yil fevralgacha; 2) 1917 yil fevraldan-1929 yilgacha. birinchi davrning o‘zi uch bosqichga bo‘linadi: 1) jadidchilik …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 13 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "jadidchilik harakati va milliy uyg‘onish"

jadidchilik harakati va milliy uyg‘onish “jadid” arabcha so‘z bo‘lib, “yangi” degan ma’noni anglatadi. shuning uchun ham yangilik va islohotchilikka intiluvchi, yangilik yaratuvchi faoliyat bilan mashg‘ul bo‘lgan taraqqiyparvar, ilg‘or ruhdagi milliy ziyolilar tarixda “jadid” degan nomga musharraf bo‘ldilar. ularning harakati esa jadidchilik deb nomlandi. bu harakatning paydo bo‘lishi bevosita o‘sha davrdagi ichki muhit hamda tashqi xalqaro maydondagi ijtimoiy-siyosiy va demokratik yangilanishlar bilan bog‘liq bo‘ldi. xix asr oxiri - xx asr boshlariga kelib, turkistonda millat taqdiriga tahdid soluvchi o‘ta qaltis va og‘ir ichki tarixiy muhit paydo bo‘ldi. bir tomondan, rossiya imperiyasi musatamlakachiligi siyosiy jihatdan mustahkamlandi. mustamalka va zo‘ravonlikka mukkasidan ketgan rus ...

Этот файл содержит 13 стр. в формате DOC (104,5 КБ). Чтобы скачать "jadidchilik harakati va milliy uyg‘onish", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: jadidchilik harakati va milliy … DOC 13 стр. Бесплатная загрузка Telegram