davriy qatorlarda ekonometrik modellashtirish

DOC 14 pages 511.5 KB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 511.5 KB

File type DOC

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

davriy qatorlarda ekonometrik modellashtirish 7-ma’ruza davriy qatorlarda ekonometrik modellshtirish reja: 7.1. davriy qatorlarning asosiy unsurlari 7.2. davriy qatorlar tendentsiyasini modellashtirish 7.3. mavsumiy va tsiklik tebranishlarni modellashtirish 7.1. davriy qatorlarning asosiy unsurlari ekonometrik modellarni ikki turdagi ma’lumotlar asosida qurish mumkin: 1) turli ob’ektlar to’plamini ma’lum bir vaqtdagi holatini tavsiflovchi ma’lumotlar; 2) bitta ob’ektning holatini qator ketma-ket kelgan vaqtda tavsiflovchi ma’lumotlar. birinchi turdagi ma’lumotlar asosida tuzilgan modellar fazoviy modellar deb, ikkinchi turdagi ma’lumotlar asosida tuzilgan modellar esa vaqtli qatorlar modellari deb ataladi. vaqtli qatorlarning har bir darajasi bir qancha omillarning ta’siri natijasida yuzaga keladi va bu omillarni shartli ravishda uchta guruhga bo’lish mumkin: 1) qatorning tendentsiyasini shakllntiruvchi omillar; 2) qatorning tsiklik tebranishini shakllantiruvchi omillar; 3) tasodifiy omillar. o’rganilayotgan xodisa va jarayonlarda omillar turli ko’rinishlarda namoyon bo’lganda qator darajalarining vaqtga bog’liqligi turli shakllarda bo’lishi mumkin. birinchidan, ko’pchilik iqtisodiy ko’rsatkichlar vaqtli qatorlari omillar to’plami o’rganilayotgan ko’rsatkichlar dinamikasiga uzoq muddat ta’sir etishini tavsiflovchi tendentsiyaga ega …

2 / 14

ishloq xo’jaligi mahsulotining bahosi qishki davrdagiga nisbatan arzonroq bo’ladi, kurort shaharlarida qish faslida ishsizlik darajasi yozgi faslga nisbatan yuqori bo’ladi). uzoq vaqt oralig’i uchun ma’lumotlarning katta massivi mavjud bo’lganda bozor kon’yukturasining umumiy dinamikasi hamda mamlakat iqtisodiy holati bilan bog’liq bo’lgan tsiklik tebranishlarni aniqlash mumkin. 7.1b)-rasmda faqat mavsumiy komponentaga ega bo’lgan gipotetik davriy qatorlar keltirilgan. ayrim vaqtli qatorlar hech qanday tendentsiyaga va davriy komponentalarga ega bo’lmaydi, ularning har bir keyingi darajasi qatorning o’rtacha darajalari yig’indisi va ayrim (manfiy yoki musbat) tasodifiy komponentalardan tashkil topadi. 7.1v)-rasmda faqat tasodifiy komponentalarga ega bo’lgan qator keltirilgan. albatta, yuqorida keltirilgan modellarning hech biridan to’lig’icha haqiqiy ma’lumotlar kelib chiqmaydi. asosan, modellar uchchala komponentalarni o’z ichiga oladi. qatorning har bir darajasi tendentsiya, davriy tebranishlar va tasodifiy komponentalar ta’sirida shakllanadi. ko’p holatlarda vaqtli qatorlarning haqiqiy darajasini trend, tsiklik va tasodifiy komponentalarning yig’indisi yoki ko’paytmasi shaklida tasavvur qilish mumkin. uchchala komponentalarning yig’indisidan tuzilgan model vaqtli qatorning additiv modeli deyiladi. chala …

3 / 14

· ko’rsatkichli funktsiya shaklidagi trend: · ikki va undan yuqori tartibli parabola: yuqorida keltirilgan trendlarning har birining parametrlarini oddiy ekku bilan aniqlash mumkin. bunda bog’liq bo’lmagan erkli o’zgaruvchi sifatida t=1,2,…,n vaqt, bog’liq o’zgaruvchi sifatida vaqtli qatorning haqiqiy darajalari olinadi. chiziqli bo’lmagan trendlar uchun avval ularni chiziqli holatga keltiruvchi standart amallar bajariladi. tendentsiya turlarini aniqlashning bir qancha usullari mavjud. eng ko’p tarqalgan usullar qatoriga o’rganilayotgan jarayonni sifat jihatidan tahlil qilish, qator darajalarini vaqtga bog’liqligi grafigini qurish va uni tahlil qilish, dinamikaning ayrim asosiy ko’rsatkichlarini hisoblash usullarini kiritish mumkin. tendentsiya turlarini aniqlashda qator darajalarining avtokorrelyatsiya koeffitsientlarini qo’llash mumkin. tendentsiya turi berilgan va qayta tuzilgan qatorlar darajalari bo’yicha hisoblangan birinchi tartibli avtokorrelyatsiya koeffitsientlarini solishtirish yo’li bilan aniqlanadi. agar vaqtli qator chiziqli tendentsiyaga ega bo’lsa, yonma-yon darajalar - va larning korrelyatsiyasi yuqori bo’ladi. bunday holatda berilgan vaqtli qatorning birinchi tartibli avtokorrelyatsiya koeffitsienti yuqori bo’lishi kerak. agar vaqtli qator chiziqli bo’lmagan tendentsiyaga ega bo’lsa, masalan, …

4 / 14

mkin. 3-misol. trend parametrlarini hisoblash. «n»-yilning 10 oyi nominal oylik ish haqining oylar bo’yicha «n-1»-yilning dekabr oyidagi darajasiga nisbatan foiz hisobida o’sish sur’ati haqidagi ma’lumotlar 7.1-jadvalda berilgan. 7.1-jadval. «n»-yilning 10 oyi nominal oylik ish haqining oylar bo’yicha «n-1»-yilning dekabr oyidagi darajasiga nisbatan foiz hisobida o’sish sur’ati oylar nominal oylik ish haqining o’sish sur’ati oylar nominal oylik ish haqining o’sish sur’ati yanvar 82,9 iyun 121,6 fevral 87,3 iyul 118,6 mart 99,4 avgust 114,1 aprel 104,8 sentyabr 123,0 may 107,2 oktyabr 127,3 berilgan vaqtli qatorni grafigini tuzamiz (7.2-rasm). vaqt, oylarda qatorning xaqiqiy darajalarqatorning chiziqli trend bo’yicha hisoblangan darajalari 7.2-rasm. “n”- yilning 10 oyi nominal ish haqining o’sish sur’ati dinamikasi 7.2-rasmdagi grafikdan o’suvchi trend borligini ko’rish mumkin. chiziqli trend ham bo’lishi mumkin. keyingi tahlillar uchun qatorning darajalari va ularning logarifmlari bo’yicha avtokorrelyatsiya koeffitsientlarini aniqlaymiz (7.2-jadval). 7.2-jadval “n”-yilning 10 oyi nominal ish haqining “n-1”-yilning dekabr oyi darajasiga nisbatan foiz hisobida o’sish sur’ati davriy qatorining …

5 / 14

ardan. eng yaxshi trend tenglamasini keltirib chiqarish uchun trendlarning asosiy turlari parametrlarini aniqlaymiz. ushbu hisob-kitoblarning natijalari 7.3-jadvalda keltirilgan. jadvaldagi natijalarga asosan eng yaxshi trend, darajali shakldagi trend, uning uchun tuzilgan determinatsiya koeffitsienti boshqalarga qaraganda yuqori. darajali trend tenglamasidan chiziqli shaklda ham, berilgan darajali shaklda ham foydalanish mumkin. asl holda bu tenglama quyidagi ko’rinishga ega: yoki 7.3-jadval “n”-yilning 10 oyi nominal ish haqining “n-1”- yilning dekabr oyi darajasiga nisbatan foiz hisobida o’sish sur’ati davriy qatori uchun trendlar tenglamalari trend turi tenglama chiziqli 0,887 0,873 ikkinchi tartibli parabola 0,937 0,920 darajali embed equation.3 0,939** 0,931** eksponentsial 0,872** 0,856** giperbola ko’rinishida 0,758 0,728 *qavs ichida regressiya koeffitsientining standart hatoliklari ko’rsatilgan ** determinatsiya koeffitsientlari chiziqli holga keltirilgan regressiya tenglamalari asosida hisoblangan chiziqli va eksponentsial trendlarning parametrlari iqtisodiy jarayonlarni juda holda ifodalash imkonini beradi. chiziqli trendnig parametrlarini quyidagicha tushunish mumkin: a –vaqt t = 0 bo’lganda davriy qatorning boshlang’ich darajasi; b –qaralayotgan davrda qator darajalarining …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "davriy qatorlarda ekonometrik modellashtirish"

davriy qatorlarda ekonometrik modellashtirish 7-ma’ruza davriy qatorlarda ekonometrik modellshtirish reja: 7.1. davriy qatorlarning asosiy unsurlari 7.2. davriy qatorlar tendentsiyasini modellashtirish 7.3. mavsumiy va tsiklik tebranishlarni modellashtirish 7.1. davriy qatorlarning asosiy unsurlari ekonometrik modellarni ikki turdagi ma’lumotlar asosida qurish mumkin: 1) turli ob’ektlar to’plamini ma’lum bir vaqtdagi holatini tavsiflovchi ma’lumotlar; 2) bitta ob’ektning holatini qator ketma-ket kelgan vaqtda tavsiflovchi ma’lumotlar. birinchi turdagi ma’lumotlar asosida tuzilgan modellar fazoviy modellar deb, ikkinchi turdagi ma’lumotlar asosida tuzilgan modellar esa vaqtli qatorlar modellari deb ataladi. vaqtli qatorlarning har bir darajasi bir qancha omillarning ta’siri natijasida yuzag...

This file contains 14 pages in DOC format (511.5 KB). To download "davriy qatorlarda ekonometrik modellashtirish", click the Telegram button on the left.

Tags: davriy qatorlarda ekonometrik m… DOC 14 pages Free download Telegram