badoyi-al-lug'at

DOCX 6 pages 23.2 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 23.2 KB

File type DOCX

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

alisher navoiy asarlari bo‘yicha tuzilgan lug`atlar “badoyi-al-lug‘at” alisher navoiy asarlari bo‘yicha tuzilgan birinchi lug‘atdir. uni taxminan 1500 yili husayn boyqaro farmoniga ko‘ra tole imoniy hiraviy tuzgan. husayn boyqaro ushbu lug‘atni tuzishni boshqa birovga emas, aynan shu olimga topshirganligi bejiz emas. bu uning iqtidoridan, kuchli olim, bu sohani o‘ta darajada yaxshi bilganidan dalolatdir. navoiy “majolisu-n-nafois”ning birinchi majlisida tole imoniy hiraviyni o‘ziga zamondosh, to‘g‘rirog‘i, u yosh ekanligi chog‘ida yashab o‘tgan shoirlar qatorida tilga olgan edi; uni mavlono toleiy degan. tazkirada hatto uning bir forsiy baytidan misol ham keltiradi. tole imoniyning yoshi novoiydan bir oz ulug‘ bo‘lgani uchun uni shu turkumga kiritgan ko‘rinadi (qarang: щerbak 1962,53). “badoyiu-l-lug‘at”ning hijriy 1117 (melodiy 1705-1706) yili ko‘chirilgan qo‘lyozmasi sankt- peterburgdagi m.ye. saltikov-shchedrin nomidagi davlat kutubxonasida saqlanmoqda (xanikov kolleksiyasi, 35- sonli qo‘lyozma). asarni a.k. borovkov faksimili bilan birga chop ettirgan (qarang: borovkov 1961). lug‘atda navoiy asarlarida qo‘llangan 854 ta asosan kelib chiqishi turkiy, oz sonli arabcha so‘zlar fors …

2 / 6

ortib ham qo‘yilgan. lug‘atda so‘zlar birinchi harfi bo‘yicha arab alifbosi tartibida keladi. har bir harf bilan boshlangan so‘zlar birgalikda bab deb ataladi. turkiy so‘zlar ichida arab tiliga xos ayrim tovushlar bilan boshlanuvchi so‘zlarning uchramasligi sababli boblarning soni ham ozroq - ular yigirma to‘rtta. lug‘atdagi fonetik va grammatik izohlar o‘ta ahamiyatli. bu izohlar turkiy tilni yaxshi bilmagan kishilarga asqotadi. qolaversa, hozirgi fan uchun ham navoiy asarlari, qolaversa, klassik asarlar tilini o‘rganishda ishonchli dalildir. tole imoniy unlilar uchun ^b^lj (val-isba’) (ya’ni “isba’ bilan') hamda ^ь^ь (bil-isba’) (“isba’siz”) atamalarini qo‘llagan. a.k. borovkov val-isba’ atamasini “s nasыщeniyam”, bil- isba’ atamasini esa “bez nasыщeniya” deya talqin qiladi. uningcha, tole imoniy val-isba’ atamasi ostida tor i, i, u, u unlilarini, bil-isba’ atamasi ostida esa o‘rtator e, o, o unlilarini ko‘zda tutgan. masalan, i dagi “alif” isba’li kasra bilan (“s nasыщeniyam”) talaffuz qilinsa - “ish”(delo); agar “alif” isba’ siz kasra bilan (“bez nasыщeniya”) o‘qilsa - “eshmak” (“vit”, …

3 / 6

bi-zamm (u-u-o-o bilan), bi-kasr (i-i bilan) singari fonetik ishoratlar ham keltiriladi. aslida bunday fonetik qaydlar keltirilmasa ham bo‘lardi. chunki lug‘atda qabul qilingan prinsip bo‘yicha, so‘zlarning harfini ham ularning qaysi bobga kirganligiga qarab to‘g‘ri o‘qish mumkin. lekin bob ichida so‘zlar ko‘p, ayniqsa, birinchi harfdan keyin unli yozilmagan bo‘lsa, uni xato o‘qish mumkin. shuning oldini olish uchun ham shunday qaydlar beriladi. masalan: ^a'j so‘zining birinchi harfidan keyingi unli yozilmagan, biroq izohda bi-fath ishorasi borligi uchun o‘quvchi uni qaraqci (ya’ni “qaroqchi”) deb o‘qiydi. aks holda uni q'iraqci yoki quraqci deb ham o‘qishi mumkin edi (hasanov 1989(і),8). lug‘atda fe’llar -maq, -makqo‘shimchali infinitiv ko‘rinishda berilgan. muallif ularni masdar deb ataydi. yalbarmaq - iltimas kardan; yalbardim - iltimas kardam; yalbariy - amr ba jamaa-i muxatibin; yalbarm'is - xabar az mugayib-i vahid, ba ma’ni iltimas karda ast. (ma’nosi: yalbarmaq - iltimos qilmoq;yalbardim -yolbordim; yalbar'iy - tinglovchijamoaga buyruq; yalbarm'is - o‘zganing eshitganligi to‘g‘risida xabar, “iltimos qilgandir ” ma …

4 / 6

ni o‘z o‘rnida ta’kidlab o‘tadi ham. masalan, o‘sha lahjalarda at o‘rnida ad, tar o‘rnida dar, tay o‘rnida day talaffuz qilinadi, deya ta’kilaydi olim. tole imoniy ushbu lug‘ati bilan leksikografiya tarixida eski o‘zbek tili lug‘atini yig‘ish, birinchi galda, navoiy asarlarida qo‘llangan so‘z boyligini jamlash, ularning ma’nosini yoritish ishini boshlab berdi. mazkur lug‘at keyingi davr o‘zbek leksikografiyasi uchun muhim manba bo‘lib xizmat qildi. abushqa” lug‘ati va unda so‘zlarning izohlanish prinsiplari “abushqa” turkiy leksikografiya tarixidagi ilk chig‘atoycha-turkcha izohli lug‘atdir (qarang: ddt). lug‘atning muallifi to‘g‘risida bir to‘xtamga kelinganicha yo‘q. ba’zilar uning muallifini mustafo bin sodiq degan. b. hasanov keyingi davrda tuzilgan “sanglox” lug‘atining muallifi mirzo mehdixonning ana shu va bizgacha yetib kelmagan qandaydir bir lug‘at tuzuvchilarini “muallif’ayn rumi’ayn” (“rumlik ikki muallif”) deya tilga olishiga ko‘ra “abushqa” muallifini rumiy nisbasi bilan ataydi (hasanov 1989(1),17). “abushqa” ning yaratilgan yili, hatto lug‘atning o‘z oti ham ma’lum emas. lug‘atning ilk bosh so‘zi “qariya, keksa” ma’nosidagi abusqa bilan boshlangani …

5 / 6

alisher navoiy, zahiriddin muhammad bobur singari ulug‘ adiblarning asarlaridan saylab olingan. bular ma’nosi har kimsaga, ayniqsa, turkiyning boshqa lahjalarida so‘zlovchi kishilariga tushunarli bo‘lmagan, o‘ziga xos ma’noli yoki chig‘atoy turkchasida muayyan anglamda ishlatilib, keyinchalik unutilgan so‘zlardir. lug‘atga 2054 ga ta so‘z va so‘z shakllari kirgan. so‘zlar boshlanish harflariga ko‘ra 21 bobga ajratilgan. boblar o‘z ichiga kirgan so‘zlarning bosh harflari nomi bilan (masalan, “al-harf al-alif”, “al-harf al-ba” singari) yuritladi. boblarning har qaysisi o‘z ichida uch qismga bo‘lingan. avvalgi qismda birinchi harfi fathali, so‘ng kasrali va bobning oxirida birinchi harfi dammali so‘zlar keladi. lug‘atning birinchi “alif bobi” fathali qismida so‘zlar birinchi va ikkinchi harflariga ko‘ra alifbo tartibida joylashtirilgan (abusqa, abaga, atald'i, atqad'i, atap, atagil, at'ip singari). qolgan boblarning hammasida so‘zlarni alifbo tartibiga solishda ularning uch harfi e’tiborga olinadi, qolgan harflari esa hisobga olinmaydi. yozilishi bir xil, talaffuzi turlicha bo‘lgan so‘zlar, ya’ni amograflarning har biri mustaqil so‘z maqola sifatida beriladi. masalan: ot - dtas …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "badoyi-al-lug'at"

alisher navoiy asarlari bo‘yicha tuzilgan lug`atlar “badoyi-al-lug‘at” alisher navoiy asarlari bo‘yicha tuzilgan birinchi lug‘atdir. uni taxminan 1500 yili husayn boyqaro farmoniga ko‘ra tole imoniy hiraviy tuzgan. husayn boyqaro ushbu lug‘atni tuzishni boshqa birovga emas, aynan shu olimga topshirganligi bejiz emas. bu uning iqtidoridan, kuchli olim, bu sohani o‘ta darajada yaxshi bilganidan dalolatdir. navoiy “majolisu-n-nafois”ning birinchi majlisida tole imoniy hiraviyni o‘ziga zamondosh, to‘g‘rirog‘i, u yosh ekanligi chog‘ida yashab o‘tgan shoirlar qatorida tilga olgan edi; uni mavlono toleiy degan. tazkirada hatto uning bir forsiy baytidan misol ham keltiradi. tole imoniyning yoshi novoiydan bir oz ulug‘ bo‘lgani uchun uni shu turkumga kiritgan ko‘rinadi (qarang: щerbak 1962,53). “ba...

This file contains 6 pages in DOCX format (23.2 KB). To download "badoyi-al-lug'at", click the Telegram button on the left.

Tags: badoyi-al-lug'at DOCX 6 pages Free download Telegram