so’zbirikmasi sintaksisi

PPTX 11 pages 635.7 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 635.7 KB

File type PPTX

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

презентация powerpoint mavzu : so’z birikmasi sintaksisi so’z birikmasida bog’lanish omillari hozirgi o’zbek adabiy tili so’z birikmasi sintaksisi so’z birikmasida bog’lanish omillari nortojiyev nazarbek soʻz birikmasi — ikki yoki undan ortiq mustaqil soʻzning tobe grammatik aloqa (moslashuv, boshqaruv yoki bitishuv) asosida birikishi natijasida hosil boʻlgan, borliqdagi narsa va hodisalarning nomini bildiradigan sintaktik tuzilma — nutq birligi: ignaning koʻzi, kitobni oʻqimoq, oydin kecha va boshqa har qanday soʻz birikmasi birdan ortiq mustaqil soʻzning birikuvidan hosil boʻladi, tuziladi va ikki qismdan — hokim va tobe qismdan tashkil topadi: oliy maʼlumot (oliy — tobe qism, maʼlumot — hokim qism). soʻz birikmasi komponentlarining tarkibiga koʻra sodda va murakkab turlarga boʻlinadi. komponentlarining har biri bir soʻz shakliga teng boʻlgan soʻz birikmasi sodda soʻz birikmasi hisoblanadi: sayroqi qush, yigirma xonadon, tez yugurmoq kabi. komponentlari yoki ulardan biri birdan ortiq soʻzdan, soʻz birikmasidan iborat boʻlgan birikmalar murakkab soʻz birikmasi deyiladi. masalan, oliy maʼlumotli mutaxassis (oliy maʼlumotli — …

2 / 11

arqlanadi. sb va so‘z. so‘z bir tushunchani ifodalaydi. sbda esa birdan ortiq tushuncha munosabatga kirishgan holda voqelanadi. so‘z asosida leksema va morfema hamda ularning birikuv qonuniyati yotsa, sbga leksemalar birikuvini tartibga soluvchi lsq asos bo‘ladi. aytilganidek, so‘zda tushuncha, ma’no keng va mavhum bo‘ladi. so‘z birikmasida esa bu kenglik va mavhumlik bir qadar barham topgan bo‘ladi. masalan, qiziq kitob birikmasida kitobning bir belgisi namoyon bo‘lgan. shu jihatdan u muayyanlik kasb etgan. ammo bu muayyanlik nisbiy va biryoqlama. chunki uning badiiy yoki ilmiyligi hali mavhum va noaniq. qiziq badiiy kitob birikmasida bu belgi ham muayyanlik kasb etadi. so‘z birikmasida so‘z boshqa so‘zni o‘ziga biriktirib kengayishi bilan ma’noviy jihatdan torayib boradi. demak, shakliy kengayish ma’noviy torayishni keltirib chiqarsa (so‘z birikmasida), shakliy torlik (so‘zda) ma’noviy kenglik bilan munosib. sbda ma’nolar o‘zaro munosabatga kirishar ekan, bunda ular yaxlitlanib, bir «vujud»ga aylanib ketmaydi. bir-biriga qancha yaqinlashmasin, baribir o‘z mustaqilliklarini saqlab qoladi. masalan, toza havo birikmasida bir …

3 / 11

b, ibora o‘zida tayyorlik, majburiylik, barqarorlik kabi belgilarni tashiydigan lisoniy birlik qatoridan joy olgan. ibora tashkil etuvchilari (zohiriy) jihatidan sbga o‘xshasa-da, mohiyatan leksemaga yaqinlashadi. zero, tarvuzi qo‘ltig‘idan tushdi iborasi bilan bo‘shashmoq so‘zining ma’noviy mohiyati yaqin. leksema kabi ibora ham yaxlit holda yashaydi. so‘z birikmasi esa vaqtincha va o‘zgaruvchan. so‘z birikmasini tashkil etgan so‘zlar nutqda o‘z mustaqil ma’nolari bilan qatnashgani holda ibora tarkibidagi so‘zlar o‘zlarining xos ma’nosidan uzoqlashgan (tarvuzi qo‘ltig‘idan tushdi iborasida tarvuz, qo‘ltiq, tushmoq so‘zlari o‘zlarining xos ma’nolariga ega emas). so’z birikmasida bog‘lanish omili. sbning tuzilishi, tashkil etuvchi a’zolarning o‘zaro munosabatini o‘rganish jarayonida birikishning ichki qonuniyati ochiladi. sbda bog‘lanish a’zolardan birining faolligi asosida emas, balki har ikki a’zoning ham bir-biriga, avvalo, ma’noviy, qolaversa, shakliy, joylashuv jihatdan moslashishi asosida yuz beradi. chunki tobelanayotgan leksemaning birikish imkoniyati voqelanishga, hokim a’zoning biriktirish talabi esa qondirilishga intiladi. sbdagi a’zolarning goh bittasining (maktabga bormoq), goh ikkinchisining ham (maktabning bog‘i) grammatik shakllanishi asosida sintaktik aloqaning ikki …

4 / 11

kitobni so‘zshaklida hokim so‘zga birikishini ta’minlaydigan m, sh, j omillari bo‘lganligi kabi o‘qimoq so‘zshaklining ham tobe a’zoga bog‘lanishini ta’minlaydigan m, sh, j omillari mavjud. xatni yozmoq birikmasida tobe so‘z (xatni)ning hokim so‘z (yozmoq) bilan birikishini uning shakli -ni, ma’nosi va qisman joylashuvi (oldin kelishi) ko‘rsatsa, hokim so‘zning tobe so‘z bilan bog‘lanishini ma’nosi, shakli va qisman joylashishi (keyin kelishi) ko‘rsatadi. so‘zda bu uch omil yaxlit bo‘lib, ma’lum birikish jarayonida birortasi ustunlik qilsa, boshqalari kuchsizlanadi. кeltirilgan xatni yozmoq birikmasidagi tobe so‘z (xatni)da shakliy omil -ni tobelikni ko‘rsatuvchi yetakchi omil bo‘lsa, hokim so‘z (yozmoq)da ma’noviy omil ustunlik qilgan. ma’noviy omil deganda so‘zlarning bog‘lanishi uchun muhim sanalgan lug‘aviy ma’nosi, qaysi turkumga xosligi tushuniladi. lug‘aviy ma’no ayon bo‘lib, so‘zning grammatik ma’noviy xususiyatiga biroz sharh berish lozim. so‘zlarning muayyan turkumga xosligi keng ko‘lamli tushuncha, mustaqil so‘z turkumlari doirasida narsa-predmet (ot), belgi (sifat), miqdor (son), harakat (fe’l), holat (ravish), tasviriylik (taqlidlar), ishoraviylik (olmoshlar) kabi turkumlik ma’nolarini qamrab …

5 / 11

lik, nisbat, kesimlik ko‘rsatkichi). joylashuv omili so‘zlarning erkin joylashuvi (1) va birikma tarkibida jipslashuvidan (2) iborat. o‘zbek tilining me’yoriy nutqida tartib qat’iy, tobe a’zo oldin, hokim keyin keladi. erkin joylashuv deganda sbdagi tobe va hokim a’zoni bir-biridan ajratish, «uzish», ular orasiga boshqa bo‘laklarni kiritish imkoniyati mavjudligi nazarda tutiladi. masalan, kecha kelmoq, kitobni o‘qimoq, shahrimizning ko‘chalari kabi sbda erkin joylashuv imkoniyati bor, ularda tobe va hokim a’zoni bir-biridan ajratish, «uzish» (кecha uyga keldi, kitobni tez o‘qidi, shahrimizning keng ko‘chalari), hatto teskari joylashtirish (kelmoq kecha, ko‘chalari shahrimizning) mumkin. jipslashuv deganda tobe va hokim a’zoni bir-biridan «uzish» mumkin emasligi tushuniladi. bunga tosh ko‘prik, oltin uzuk, navoiy romani, kitob o‘qimoq birikmalarini misol qilib keltirish mumkin. masalan, tosh ko‘prik birikmasidagi so‘zlarning o‘rni almashtirilsa, birikma mohiyati o‘zgarib ketadi: кo‘prik – tosh. demak, bu so‘zlarda birikma mohiyatini belgilashda joylashuv omili ustuvor ahamiyatga ega. erkin joylashuv joylashuv omilining kuchsizligini, jipslashuv esa kuchliligini bildiradi. e’tiboringiz uchun raxmat ! image2.png …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "so’zbirikmasi sintaksisi"

презентация powerpoint mavzu : so’z birikmasi sintaksisi so’z birikmasida bog’lanish omillari hozirgi o’zbek adabiy tili so’z birikmasi sintaksisi so’z birikmasida bog’lanish omillari nortojiyev nazarbek soʻz birikmasi — ikki yoki undan ortiq mustaqil soʻzning tobe grammatik aloqa (moslashuv, boshqaruv yoki bitishuv) asosida birikishi natijasida hosil boʻlgan, borliqdagi narsa va hodisalarning nomini bildiradigan sintaktik tuzilma — nutq birligi: ignaning koʻzi, kitobni oʻqimoq, oydin kecha va boshqa har qanday soʻz birikmasi birdan ortiq mustaqil soʻzning birikuvidan hosil boʻladi, tuziladi va ikki qismdan — hokim va tobe qismdan tashkil topadi: oliy maʼlumot (oliy — tobe qism, maʼlumot — hokim qism). soʻz birikmasi komponentlarining tarkibiga koʻra sodda va murakkab turlarga boʻlinadi. k...

This file contains 11 pages in PPTX format (635.7 KB). To download "so’zbirikmasi sintaksisi", click the Telegram button on the left.

Tags: so’zbirikmasi sintaksisi PPTX 11 pages Free download Telegram