o‘zbek adabiyotshunosigi tarixi

DOCX 85 pages 293.8 KB Free download

85 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 293.8 KB

File type DOCX

Pages 85

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 85

o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi mirzo ulug‘bek nomidagi o‘zbekiston milliy universiteti hamidulla boltaboyev, dilrabo qozoqboyeva o‘zbek adabiyotshunosigi tarixi 6023100 – filologiya va tillarni oʻqitish (oʻzbek tili)ta’lim yoʻnalishi uchun (o‘quv qo‘llanma) toshkent-2024 ma’ruza matni 1-mavzu. «oʻzbekadabiyotshunosligi tarixi» fanining maqsad va vazifalari reja: 1. adabiyotshunoslik ilmiy tizim sifatida. 1. adabiyotshunoslik tarixini davrlashtirish tamoyillari. 1. adabiyotshunoslik tarixida yirik tarixiy davr (yoki davriy umumlashma)lar: mifik tafakkur, kanonizatsiya va dekanonizatsiya. 1. adabiyotshunoslik tarixini o‘rganishdagi mavjud zamonaviy konsepsiyalar. tayanch tushunchalar:adabiyotshunoslik tarixi, ilmiy tizim, davrlashtirish tamoyillari, tarixiy davr, davriy umumlashma, mifik tafakkur, kanonizatsiya va dekanonizatsiya. adabiyotshunoslik ilmiy tizim sifatida. adabiyotshunoslik – badiiy adabiyotning vujudga kelishi, tarixiy taraqqiyoti, mohiyati va aloqalarini ko‘p tarmoqlar orqali har tomonlama o‘rganuvchi qadimgi filologik fanlardan biri bo‘lib, badiiy tafakkur spetsifikasi haqidagi bilimlar, adabiy ijod genezisi, tarkibi va vazifalari; adabiy jarayonning umumiy qoidalari kabilarni o‘rganadi[footnoteref:1]. tor ma’noda badiiy adabiyot va ijodiy jarayonning tamoyillarini o‘rganuvchi fan deb hamqaraladi. [1: cuddon j.a. the …

2 / 85

ishiga xizmat qilgan matnshunoslik, manbashunoslik, adabiy o‘lkashunoslik (areal adabiyotshunoslik) bibliografiya, evristika, paleografiya, adabiy sharh, xronologiya kabi sohalar ham adabiyotshunoslik tarkibiga kirgani uchun adabiyotshunoslikka badiiy adabiyotni o‘rganuvchi birgina fan deb emas, balki unga ilmiy tizim sifatida qaraladi. chunki ularning ishtirokisiz adabiyotshunoslik taraqqiy eta olmagani kabi bu fanlar adabiyotshunoslik uchun ham “asos bo‘luvchi, uning hayotini ta’minlovchi, tayanch sohalari hisoblanadi” (a.prozorov). “bu sohalar adabiyotshunoslik uchun ham bazaviy, fundamental va faktografik hamda empirik jihatdan istiqbollidir” (v.xalizev). shuning uchun ham bugungi kunda ularni yordamchi fanlar deb atash mushkul. adabiyotshunoslik tarixini davrlashtirish. adabiyotshunoslik badiiy adabiyot va adabiy matnga nisbatan ikkilamchi tahliliy tizim ekan, badiiy adabiyot tarixini davrlashtirishdagi asosiy tushuncha va tamoyillar uning uchun ham asos hisoblanadi. “davrlashtirish” tushunchasi yoki bu tushunchani tashigan istiloh tarix faniga nisbatan ishlatilgani kabi adabiyot tarixiga nisbatan ham ko‘proq qo‘llaniladi. shuning uchun “davrlashtirish” deyilganda uning predikati sifatida (nimani?) adabiyotshunoslik tarixini (umuman, badiiy adabiyotni emas) davrlashtirish tarzida qabul qilinadi. adabiyot va adabiyotshunoslik tarixini …

3 / 85

qib, alohida atamaga aylangan. masalan, “period” nisbatan “kichikroq davrlar”ga nisbatan qo‘llanilib, u ko‘proq yillar, o‘n yilliklar va asrlarga nisbatan ishlatiladi. “epoxa” undan kengroq tushuncha bo‘lib, o‘z tarkibiga bir necha asrlarni (masalan, эпоха средних веков – o‘rta asrlar (ya’ni bir necha asr ma’nosida) birlashtirgan. o‘zbek tilida esa bu tushunchani, ya’ni bir necha asrlarni qamrab oluvchi “epoxa”ni ham “davr” so‘zi orqali anglatamiz. adabiyotshunoslikda «stadiya» (ayrim ilmiy asarlarda «stadialnaya obshnost» – “стадиальная общность”) tushunchasi bor (uni o‘zbek tiliga davriy umumlashma tarzida tarjima qilish mumkin. bu istiloh umumjahon adabiyoti tarixining muayyan “davri”ga nisbatan ishlatilib, uning doirasiga antichnost (qadimgi davr), srednevekove (o‘rta asrlar), renesans – vozrojdenie – uyg‘onish (ayrim tarixiy manbalarda intiboh) va boshqa tushunchalarni ham o‘z ichiga qamrab oladi. biz o‘zbek tilida uni ham “davr” deb ataymiz: antik davr, o‘rta asrlar, uyg‘onish (yoki intiboh) davri kabi. demak, o‘zbek tilidagi adabiyotshunoslik masalalariga munosabatda har uch tushunchani bir so‘z, ya’ni “davr” so‘zi orqali anglatishimiz va yuqoridagi …

4 / 85

yirik tarixiy davrlar(davriy umumlashmalar):mifik tafakkur, kanonizatsiya va dekanonizatsiya. adabiyotshunoslik tarixining dastlabki davri sifatida u “arxaik zamon” tarzida mumtoz adabiyot shakllangunga qadar kechgan adabiy hodisalar alohida o‘rganilishi kerak. bu ayirma ham nazariy jihatdan, ham manbalarning yaratilishi va tarqalishi, ya’ni amaliy jihatdan o‘z asoslariga ega. masalaga nazariy jihatdan yondashganda, postsovet (sho‘rodan keyingi) hududlarida markscha ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyalar nazariyasidan uzoqlashishni ko‘zda tutgan “adabiy davrlar o‘zgarishida poetika kategoriyalari”[footnoteref:2] jamoa tadqiqotida “yevropa hududiga kirmagan adabiy maydonlar”ni ham hisobga olish lozimligi haqida muhim fikr bor: “birinchi davriy umumlashma («arxaik zamon»)da yozma adabiyotda folklor an’analarining kuchli ta’siri kuzatiladi. bunda mifopoetik badiiy tafakkur etakchi xususiyat kasb etadi, u so‘z san’ati ustidan “refleksiya” mavjud emas, chunki hali na adabiy tanqid, na adabiyot nazariyasi, na badiiy-ijodiy dasturlar shakllanib ulgurmagan edi. bularning hammasi esa ikkinchi bosqichda, ya’ni yunonistonda miloddan avvalgi i mingyillik o‘rtalarida shakllanib, xviii asrning o‘rtalariga qadar davom etgan. va nihoyat, uchinchi bosqichda ma’rifatchilik va romantizm adabiy sahnaga “individual-ijodiy badiiy tafakkur»ni …

5 / 85

gi arastu hakimning asarlari yaratilgunga qadar kechgan falsafiy-estetik qarashlar nazarda tutiladimi, sharq mumtoz poetikasiga asos bo‘lgan adabiy manbalar asos qilib olinadimi – bulardan qat’i nazar hali sof adabiyotshunoslik manbalari shakllanmagan, adabiy-nazariy qarashlar mifik, diniy, tarixiy, siyosiy va boshqa yo‘nalishdagi asarlar tarkibida kelgan “arxaik zamon” nazarda tutilgan. bu o‘rinda adabiy davr chegarasini qandaydir tarixiy voqealar yoki siyosiy hodisalar asosiga emas, adabiy hodisaga aylangan asarlar yoki adabiy siymolar ijodi asosida belgilash mumkin. adabiyotshunoslikda mifik tafakkur manbalari, tarixiy va diniy yodgorliklar tarkibidagi adabiy-nazariy tasavvurlar ham adabiyot tarixining ilk bosqichi sifatida qaraladi. shu jihatdan, ilk adabiy ta’lim o‘choqlari bo‘lmish misr, shumer, hindiston va xitoydagi yodgorliklar tarkibidagi nazariy qarashlar, «bilgamish» (shumer), “rigveda”, “mahobhorat”, “ramayana” (hind) asarlarida bayon qilingan fikrlarga ham adabiyotshunoslik manbalari sifatida qaraladi. xitoyda konfutsiy ta’limoti, osiyo mamlakatlarida budda, moniylik va boshqalar diniy inonchlar tarkibida ham muayyan ma’noda estetik-axloqiy qarashlar mujassamlangani ma’lum. [2: аверинцев с.с., андреев м.л., гаспаров м.л., гринцер п.а., михайлов а.в. категории …

Want to read more?

Download all 85 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek adabiyotshunosigi tarixi"

o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi mirzo ulug‘bek nomidagi o‘zbekiston milliy universiteti hamidulla boltaboyev, dilrabo qozoqboyeva o‘zbek adabiyotshunosigi tarixi 6023100 – filologiya va tillarni oʻqitish (oʻzbek tili)ta’lim yoʻnalishi uchun (o‘quv qo‘llanma) toshkent-2024 ma’ruza matni 1-mavzu. «oʻzbekadabiyotshunosligi tarixi» fanining maqsad va vazifalari reja: 1. adabiyotshunoslik ilmiy tizim sifatida. 1. adabiyotshunoslik tarixini davrlashtirish tamoyillari. 1. adabiyotshunoslik tarixida yirik tarixiy davr (yoki davriy umumlashma)lar: mifik tafakkur, kanonizatsiya va dekanonizatsiya. 1. adabiyotshunoslik tarixini o‘rganishdagi mavjud zamonaviy konsepsiyalar. tayanch tushunchalar:adabiyotshunoslik tarixi, ilmiy tizim, davrlashtirish tamoyillari, tar...

This file contains 85 pages in DOCX format (293.8 KB). To download "o‘zbek adabiyotshunosigi tarixi", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek adabiyotshunosigi tarixi DOCX 85 pages Free download Telegram