areal lingvistika haqida umumiy ma’lumotlar

DOCX 8 pages 34.0 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 34.0 KB

File type DOCX

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

10-ma’ruza mashg’uloti mavzu: areal lingvistika reja: 1. areal lingvistika haqida umumiy ma’lumot. 2. areal lingvistika fanining maqsadi, vazifalari. 3. fanning boshqa sohalar bilan aloqasi. areal lingvistika haqida hali ko’plar hech qanday ma’lumotga ega bo’lmagan bir vaqtda julio bartole tomonidan bu atama xx asrning 40- yillarida fanga kiritildi. keyinchalik, olimlarimiz tadqiqotlari natijalaridan kelib chiqib, areal lingvistika haqidagi ma’lumotlar buyuk bobokalonimiz qomusiy olim mahmud qoshg’ariy asarlarida keltirilganligi ma’lum bo’ldi. bundan tashqari alisher navoiy, zahiriddin bobur asarlarida areal lingvistikaga oid fikrlarni uchratish mumkin. areal lingvistika qanday fan? areal lingvistika adabiy til va shevalarning hudud bo’yicha ishlatilishi. areal lotincha “areas” so’zidan olingan bo’lib, maydon, bo’shliq ma’nolarini anglatadi. mos hodisalar ayrim bo’laklarining lingvistik tarqalish zonasini, ya’ni tilning dialektal farqlanishini anglatadi. boshqa sohalarda bo’lgani kabi areal lingvistikaning ham o’z metodlari mavjud bo’lib, ular sharhlash, qayd qilish, tahlil qilish kabilardir. areal lingvistikaning xarakterli belgilaridan biri hisoblangan irradatsiya hodisasidir. bu hodisa mos hodisalarning tarqalish tushunchasidir. masalan, qaratqich kelishigi …

2 / 8

rsun. aynan shu kabi hodisalar qashqadaryodagi shahar va shahar tip shevalarida mavjud. bu hodisalarning asosiy markazi qaysi ekanligi va uning irrodatsiyasi noma’lumdir. adabiy til va tayanch shahar shevalarining kundalik ta’siri o’zbek xalq shevalarida til asoslarining aralashuvi va tekislashib borish jarayonini tezlashtiradi. masalan, tillarda yaqin hududlar orasida o’tish zonalari paydo bo’ladi. bu o’tish zonalarining ta’siri ikki til doirasida fonetik, leksik, morfologikv asintaktik o’zgarishlarga olib keladi. masalan, o’zbekiston, qozog’iston, turkmaniston va boshqa hududlarda unlilar cho’ziq aytilsa, ular xaritada berilishi kerak. hozirgi xorazm shevalarida “avesto” tilining substratlarini uchratish mumkin. mana shunday holatda o’zbek shevalarining, dialektlarining atlasi tuzilganda ko’pgina muammolar hal bo’lgan bo’lar edi. o’zbek shevalarining atlasini ishlab chiqishda ko’pgina olimlarimizning xizmatlari bor. bular sh. shoabdurahmonov, a . g’ulomov, m.mirzayev, a. aliyev, a. shermatov, n. rajabovlar va ularning shogirdlaridir. mana shunday atlaslar yaratilishi, lingvogeografiya va areal tadqiqotlar uchun manba yaratilgan bo’lardi. fanning maqsadi: fanning kelib chiqish tarixi va nazariy mashgʻulotlari mazmuni. areal lingvistika haqida …

3 / 8

istik geografiya ham territorial dialektlarni o‘rganadi. uning eng muhim hususiyatlaridan biri ko‘rgazmaliligi bo‘lib, unda ma’lum til hodisalarining o‘rni va tarqalish chegarasi kartalar yoki atlas vositasida aniq belgilab beriladi. karta ham, atlas ham lingvistik geografiyaning ifoda vositasi bo‘lib, uning asosiy maqsadi tilning taraqqiyot qonuniyatlari va yo‘llarini, aniq dialektlarning paydo bo‘lishi va hozir mavjudligining sabablarini, shuningdek, dialekt hususiyatlarining milliy tilga bo‘lgan munosabati va o‘zaro aloqasi masalalarini tushuntirib berishdir. nihoyat lingvistik geografiya bir qator umumlingvistik muammolarni, ya’ni tilda lahja, dialekt, shevalar mavjud bo‘lsa, ularning hususiyatlari va bu hususiyatlar nimalari bilan chegaralanishi, dialektlarning umummilliy tilga bo‘lgan munosabati va shu kabi masalalarni hal qilmog‘i kerak. lingvistik geografiya xix asrning o‘rtalarida, dialektologik kuzatishlar rivojlangan, dialektologlar dialektlar va ularning xususiyatlari to‘g‘risida yetarli faktik materiallar to‘plagan joylarda paydo bo‘ladi.lingvistik geografiya yuzasidan olib borilgan birinchi tajribalar – tilni bu yangi metod orqali o‘rganish qanchalik natijali ekanini ko‘rsatadi. lingvistik geografiya tilshunos olimlarga yangi faktlar berdi, o‘z davrida turg‘un bo‘lib qolgan …

4 / 8

tarqalishini ko‘rsatuvchi lingvistik kartaga tushirilgan belgi – “izoglassa” (izofonema – fonetik belgi, izomorfema – morfologik belgi, izoglassa – leksik belgi) tushunchasi kiritildi. rossiyada lingvistik geografiyaning paydo bo‘lishi va rivoji i.i.sreznevskiyning nomi bilan bog‘liq. i.i.sreznevskiy o‘tgan asrning 50-yillaridayoq bu sohadagi o‘rganish va rivojlantirish masalasini qo‘ydi va bu yangi sohaning o‘rni va vazifalarini belgilovchi asarlar yaratdi. rus lingvistik geografiyasining keyingi (xix asrning oxiri – xx boshi) taraqqiyoti akademik a.i.sobolevskiy va akademik a.a.shaxmatov nomi bilan bog‘liq. shaxmatov o‘z tekshiruvlari bilan lingvistik geografiyaga xissa qo‘shib qolmay balki rus dialektologlarining bu sohadagi ilmiy – tadqiqot ishlarini tashkil etishida ham bosh bo‘ldi. 1935 yil fanlar akademiyasida “rus tili atlasi” ni tuzishga kirishdi.lingvistik geografiya metodi bilan shevalarni o‘rganish ukraina va belorusiyada ham yaxshi rivojlangan bo‘lib, bu respublikalarda shevalar atlasini tuzish tugallandi va nashr etildi. o‘zbekistonda esa lingvo – geografik metod bilan shevalarni o‘rganish 1940 yillarda boshlandi va bu sohada ish lingvistik geografiya bilan ham uzviy aloqadadir. chunki …

5 / 8

arida dialektologiyadan o‘sib chiqdi. turli tillarda dialektlar farqlanishlar haqidagi manbashunoslarning yig‘ilishi natijasida bu farqlanishlarning muayyan til hududida mos kelishi yoki mos kelmaslik chegaralarini aniqlash muammosini keltirib chiqaradi. demak, lingvistik geografiya dialektologiya materiallariga tayanadi. lingvogeografiya bilan dialektologiya makon va zamon omilllariga turlicha munosabatda bo‘lsada, makon omili lingvogeografiyada ham, dialektologiyada ham bir xil ahamiyat kasb etadi. ayniqsa, hududiy omil lingvogeografiyaning asosini tashkil etadi. chunki, lingvogeografiya keng hududga ega bo‘lishi va bir vaqtda ko‘plab faktlarni qamrab olishi umumlashtirish xajmining beqiyosligi bilan tasvirriy va tahliliy xususiyatga ega bo‘lgan dialektologiyadan ajralib turadi. dialektal atlaslar tuzilishi dialektologiyadan lingvistik geografiyaga o‘tish davri hisoblanadi. demak, dingvistik atlas turli dialektologiya materiallariga asoslanadi. buni tilning barcha satxlari bo‘yicha kuzatish mumkin. masalan, “j” va “y” lanish xususiyatlariga ko‘ra shevalarning farqlanishi va ularning tarqalish geografiyasini kartada belgilash; hurmat ma’nosini ifodalashda – larning ko‘planish doirasini aniqlash va uni kartaga tushirish; i shaxs ko‘plik qo‘shimchasi so‘zning tarqalish o‘rinlarini aniqlash va ularni kartada ko‘rsatish; do‘ppi, …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "areal lingvistika haqida umumiy ma’lumotlar"

10-ma’ruza mashg’uloti mavzu: areal lingvistika reja: 1. areal lingvistika haqida umumiy ma’lumot. 2. areal lingvistika fanining maqsadi, vazifalari. 3. fanning boshqa sohalar bilan aloqasi. areal lingvistika haqida hali ko’plar hech qanday ma’lumotga ega bo’lmagan bir vaqtda julio bartole tomonidan bu atama xx asrning 40- yillarida fanga kiritildi. keyinchalik, olimlarimiz tadqiqotlari natijalaridan kelib chiqib, areal lingvistika haqidagi ma’lumotlar buyuk bobokalonimiz qomusiy olim mahmud qoshg’ariy asarlarida keltirilganligi ma’lum bo’ldi. bundan tashqari alisher navoiy, zahiriddin bobur asarlarida areal lingvistikaga oid fikrlarni uchratish mumkin. areal lingvistika qanday fan? areal lingvistika adabiy til va shevalarning hudud bo’yicha ishlatilishi. areal lotincha “areas” so’zidan ol...

This file contains 8 pages in DOCX format (34.0 KB). To download "areal lingvistika haqida umumiy ma’lumotlar", click the Telegram button on the left.

Tags: areal lingvistika haqida umumiy… DOCX 8 pages Free download Telegram