tuproqda roʼy beradigan eroziya jarayonlari turlari

DOCX 4 pages 15.2 KB Free download

4 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 15.2 KB

File type DOCX

Pages 4

Updated Dec 2025

Page preview (4 pages)

Scroll down 👇

1 / 4

4. tuproqda roʼy beradigan eroziya jarayonlari turlari. tuproq qoplamida rivojlanadigan yuza yaʼni uzunasi va koʼndalangi hamda chuqurlikka qarab ketadigan eroziyalarni aniqlash jadallashgan suv eroziyasi tuproqni yuza va oʼyilib chuqurlatib yuvilishida namoyon boʼladi. eroziya jarayoni asosan relьefi notekis past-baland, eroziyaga asos (bazis) katta boʼlgan yerlarda boshlanadi. eroziya bazisi deganda maʼlum bir joyning dengiz sathidan balandligi bilan (metr hisobda) suv kelib quyiladigan yerning dengiz sathidan balandligi oʼrtasidagi farq tushiniladi. masalan, ekin maydonimizning dengiz sathidan 440 metr deyalik. аgar shu yerdan oqib chiqib ketayotgan suvning borib tushadigan joyi dengiz sathidan 376 m balandlikda boʼlsa, shu yerning eroziya bazisi 440-376=64 m ga teng boʼladi. bunday yerlarda tuproq eroziyasi juda kuchli ketadi. eroziya bazisini egatdan yoki ariqdan oqayotgan suvning tezligiga qarab bilish ham mumkin. suv qancha tez oqsa, eroziya bazisi ham shuncha katta va tuproqni yuvib yoki oʼpirib ketish kuchi ham shuncha yuqori boʼladi. bu borada olimlarimiz oʼzbekiston respublikasi mintaqalarida tuproq eroziya xavfini tugʼdiruvchi omillar …

2 / 4

idli zarrachalar bilan birga ozuqa moddalar yuviladi, oqim nishabligi kam va tekis maydonlarda toʼplanadi. yangi «yigʼilib toʼplangan tuproq» hisobiga tuproq xili paqdo boʼladi. tuproqning yuza yuvilish jarayonlari, jala yomgʼirlarning tomchisi yer betiga kuch bilan tomchilanib, yonbagʼirdagi tuproq boʼlakchalari (agregatlari) mayda zarrachalarga parchalab atrofga sachiratadi va shu paytda qiyalikda paydo boʼlgan kuchli suv oqimi, tuproq zarrachalarini eritib, oqim loyqalanib tuproqning suv oʼtkazuvchanlik qobiliyatini susaytiradi. tuproqdagi suv oʼtkazuvchi naychalar loyqa bilan toʼlib, oqim tezligi eroziya jarayonlarini kuchaytiradi. eroziyaning boshlanishi, tuproqning mexanik tarkibiga, gumus miqdoriga va yonbagʼirli yerlarning qiyalik darajasiga bogʼliq. qumoqli tipik boʼz tuproqlarda 1,5-2 (x.m.maxsudov, 1981). mdh dagi gumusli qora tuproqda 2-3 oshganda eroziya jarayoni rivojlangani aniqlangan (s.sobolev, 1948). tuproq yoppasiga (yoki yuza) yuvilganda oqimi kuchayib yerning ustki qismida har xil chuqurlik va kenglikdagi chuqurchalar (promoin) yuzaga keladi, keyinchalik bu jarayon avjlanib jarliklar paydo qilishi mumkin. tuproq sugʼorish (irrigatsiya)eroziyasi sugʼorish eroziyasi deb qiyalik yerlardagi ekinlarni sugʼorganda egatlarga taralgan suv tezligi oshishi …

3 / 4

roziyasi asosan uch bosqichda sodir boʼladi. birinchi bosqichda egatlardan oqadigan suv mikdori ortishi bilan oqim tezligi ortib, tuproq zarralarini yuvib ketadi. ikkinchi bosqichda esa tuproq zarralari loyqa holda maʼlum bir masofaga oqib boradi. uchinchi bosqichda esa loyqa holda ketayotgan zarrachalar past joylarga yoyilib oʼtira boshlaydi. bu jarayonlar qiyalik tuprogʼi unumdorligiga kuchli taʼsir qiladi. bahor faslida qor eriganda tuproqning yuza qismi muzlagan boʼlsa. erigan qor suvlarining anchagina qismi tuproqqa shimilmay, nishab boʼylab oqib ketadi. dalada namlik saqlanmaydi. аyni hol ekinlarning oʼsishi va rivojlanishiga salbiy taʼsir qiladi. respublikamizda sugʼorib dehqonchilik qilinadigan ekin maydonining qariyib 1 mln gektari har xil past-baland qiyaliklardan iborat. bunday yerlarni sugʼorishda suv oqimi moʼʼtadil boʼlishini taʼminlamoq lozim. аks holda ekin maydonining nishabli tomoniga egatlardan oqayotgan suvning oz-koʼpligiga qarab har bir sugʼorganda gektariga tuproqning 20-25 t va hatto undan ham ortiq ustki unumdor qismi yuvilib ketadi. yuvilgan tuproqning maʼlum bir qismi qiyalik egatiga borib oqimi tezligi sekinlashgan yerda toʼplanadi, …

4 / 4

an 30-35 %, kuchli eroziyalangan tuproqlarda 50 % dan koʼproq boʼlgan. qiyalik yerlardan qancha mikdorda tuproq yuvilib ketganligini hisoblash uchun egatlarda har 5-10 m dagi tuprogʼi yuvilib ketgan chuqurchalarning pastki va ustki kengligi, chuqurligi oʼlchov koʼrsatkichlari oʼzaro qoʼshilib, oʼlchov soniga boʼlinadi. chiqqan maʼlumotlardan yuvilib ketgan tuproq hisoblab chiqariladi. har gektardan yuvilgan tuproq miqdori topilgandan keyin, tuproq bilan birga yuvilib ketgan oziq moddalar miqdorini hisoblash mumkin boʼladi. relьefi murakkab boʼlgan har xil past-baland qiyaliklarning egatida, oqim bilan kelgan loyqaning maʼlum bir qismi toʼplanib, chirindiga boy tuproq (qatlami) hosil qiladi. bu tuproqning unumdorligi yuqori, namni yaxshi saqdaydi, oziq moddalari koʼp boʼlganli bois paxta gʼovlab ketib, hosil kech yetiladi. olingan maʼlumotlarga qaraganda eroziyaga chalinmagan yer maydonida paxta hosil har bir gektaridan 30,8 s, oʼrtacha eroziyalangan joyda 22,5 s, loyqa qatlami hosil boʼlgan joyda 36,6 s ni tashkil etgan. yaʼni, nurash natijasida loyqa tarkibida oqib yuvilgan ozuqa moddalar hisobiga 5,8 s/ga qoʼshimcha hosil olishga …

Want to read more?

Download all 4 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tuproqda roʼy beradigan eroziya jarayonlari turlari"

4. tuproqda roʼy beradigan eroziya jarayonlari turlari. tuproq qoplamida rivojlanadigan yuza yaʼni uzunasi va koʼndalangi hamda chuqurlikka qarab ketadigan eroziyalarni aniqlash jadallashgan suv eroziyasi tuproqni yuza va oʼyilib chuqurlatib yuvilishida namoyon boʼladi. eroziya jarayoni asosan relьefi notekis past-baland, eroziyaga asos (bazis) katta boʼlgan yerlarda boshlanadi. eroziya bazisi deganda maʼlum bir joyning dengiz sathidan balandligi bilan (metr hisobda) suv kelib quyiladigan yerning dengiz sathidan balandligi oʼrtasidagi farq tushiniladi. masalan, ekin maydonimizning dengiz sathidan 440 metr deyalik. аgar shu yerdan oqib chiqib ketayotgan suvning borib tushadigan joyi dengiz sathidan 376 m balandlikda boʼlsa, shu yerning eroziya bazisi 440-376=64 m ga teng boʼladi. bunday yer...

This file contains 4 pages in DOCX format (15.2 KB). To download "tuproqda roʼy beradigan eroziya jarayonlari turlari", click the Telegram button on the left.

Tags: tuproqda roʼy beradigan eroziya… DOCX 4 pages Free download Telegram

tuproqda roʼy beradigan eroziya jarayonlari turlari

Page preview (4 pages)

Want to read more?

About "tuproqda roʼy beradigan eroziya jarayonlari turlari"

Similar files